Wat is slaapwandelen?

Wie slaapwandelt, staat op uit bed en beweegt zich rond terwijl hij of zij nog slaapt. Het gaat om een toestand waarin het lichaam deels wakker is, maar het bewustzijn grotendeels uitgeschakeld blijft. De medische term is somnambulisme. Het valt onder de parasomnieën, een groep slaapstoornissen waarbij er tijdens de slaap ongewone gedragingen of bewegingen optreden.

Wanneer het optreedt

Slaapwandelen vindt vrijwel altijd plaats tijdens de diepe, droomloze slaap (de zogenaamde non-REM-slaap of N3-slaap). Dit is de fase waarin het lichaam het diepst in rust is. Omdat deze diepe slaap vooral in het eerste deel van de nacht voorkomt, begint een episode meestal één tot twee uur na het inslapen. Een veelgehoord misverstand is dat slaapwandelaars hun dromen uitbeelden, maar dat klopt niet: dromen horen bij de REM-slaap, een heel andere fase.

Wat er gebeurt tijdens een episode

De verschijningsvormen lopen sterk uiteen. Soms gaat het om simpele handelingen, rechtop zitten in bed, om zich heen kijken met een lege blik. Maar het kan ook veel complexer zijn: rondlopen door het huis, zich aan- of uitkleden, deuren openen, eten, of zelfs naar buiten gaan. De ogen zijn meestal open, maar de gezichtsuitdrukking is vlak en afwezig. Iemand die slaapwandelt reageert nauwelijks op aanspreken en is zich niet bewust van de omgeving. Na afloop herinnert de persoon zich er doorgaans weinig of niets van.

Bij wie het voorkomt

Slaapwandelen komt opvallend vaak voor bij kinderen. Dat heeft te maken met het feit dat kinderen verhoudingsgewijs meer tijd in diepe slaap doorbrengen. De meesten groeien er vanzelf overheen rond de puberteit, wanneer het aandeel diepe slaap op natuurlijke wijze afneemt. Bij volwassenen is het minder gebruikelijk, maar het komt zeker voor. Schattingen lopen uiteen, maar wereldwijd zou zo’n 6 tot 9 procent van de bevolking er in enige mate mee te maken hebben. Er is een duidelijke erfelijke component: slaapwandelen komt vaker voor in families waar het al bij andere gezinsleden speelt.

Wat het kan uitlokken

Verschillende factoren kunnen een episode in gang zetten of de kans erop vergroten. Vermoeidheid en slaaptekort staan bovenaan de lijst. Wanneer het lichaam een slaapschuld heeft opgebouwd, wordt de diepe slaap extra intens, wat slaapwandelen in de hand werkt. Ook stress en angst spelen een rol. Bij volwassenen kunnen daarnaast bepaalde medicijnen, alcohol en onderliggende medische aandoeningen bijdragen. Psychiatrische aandoeningen zoals depressie en angststoornissen worden eveneens in verband gebracht met slaapwandelen op volwassen leeftijd.

Risico’s

Hoewel een enkele episode op zich onschuldig kan zijn, brengt slaapwandelen wel risico’s met zich mee. Omdat het bewustzijn sterk verlaagd is, kunnen slaapwandelaars vallen, ergens tegenaan lopen of zichzelf op andere manieren verwonden. Naar schatting raakt zo’n 40 procent van de slaapwandelaars op enig moment gewond, variërend van kleine kneuzingen tot ernstigere ongelukken. Vooral bij frequente episodes is dat een reëel aandachtspunt.