Wat is stotteren?

Wie stottert, weet precies wat hij of zij wil zeggen, maar ervaart dat de spraak stokt op een manier die niet te controleren is. Dat kan zich op verschillende manieren uiten: het herhalen van een klank of lettergreep (“b-b-b-bal”), het langdurig aanhouden van een medeklinker of klinker, of een volledig blok waarbij er even helemaal geen geluid uitkomt. In de vakliteratuur wordt stotteren ook wel stammering genoemd (vooral in het Brits-Engels) en in de DSM staat het beschreven als childhood-onset fluency disorder, ofwel een vloeiendheids­stoornis die in de kindertijd begint.

Hoe ontstaat stotteren?

De meest voorkomende vorm is ontwikkelingsstotteren. Dit begint doorgaans tussen het tweede en vijfde levensjaar, in een fase waarin kinderen hun taalvaardigheid razendsnel uitbreiden. Ongeveer vijf procent van alle jonge kinderen maakt zo’n periode van onvloeiend spreken door. Bij de meesten verdwijnt het vanzelf, maar bij een deel (naar schatting zo’n één procent van de wereldbevolking) houdt het stotteren aan tot in de volwassenheid.

Onderzoek laat zien dat stotteren een neurologische basis heeft. Recente studies wijzen op afwijkingen in het samenspel tussen de hersenschors, de basale ganglia en de thalamus, een netwerk dat normaal gesproken zorgt voor de vloeiende aansturing van de spraakspieren. Bij mensen die stotteren lijkt dit circuit minder soepel te functioneren, waardoor de timing en coördinatie van spraakbewegingen verstoord raken. Daarnaast speelt erfelijkheid een duidelijke rol: stotteren komt vaker voor binnen families en er zijn specifieke genen geïdentificeerd die het risico verhogen. In zeldzame gevallen kan stotteren ook ontstaan na hersenletsel, zoals een beroerte of een trauma, of (nog zeldzamer) na een ingrijpende emotionele ervaring.

Hoe uit het zich?

De zichtbare kenmerken van stotteren variëren sterk van persoon tot persoon en zelfs van moment tot moment. Veelvoorkomende verschijnselen zijn:

• Herhalingen van klanken, lettergrepen of hele woorden
• Verlengingen waarbij een klank hoorbaar wordt aangehouden
• Blokkades, stille momenten waarop de spreker vastloopt en even geen geluid kan produceren
• Spierspanning in het gezicht, de kaak of de nek tijdens het spreken

Naast deze hoorbare en zichtbare kenmerken is er vaak een minder zichtbare kant. Veel mensen die stotteren ontwikkelen spanning, vermijdingsgedrag of onzekerheid rond spreken. Ze kiezen bijvoorbeeld bewust andere woorden, vermijden bepaalde situaties of voelen zich sociaal geïsoleerd. Langdurig stotteren op volwassen leeftijd kan aanzienlijke gevolgen hebben voor het algehele welbevinden.

Bij wie komt het voor?

Stotteren komt bij jongens en mannen minstens twee keer zo vaak voor als bij meisjes en vrouwen. Waarom dat zo is, is nog niet volledig opgehelderd. Kinderen die op jonge leeftijd beginnen te stotteren en bij wie het na enkele jaren niet vanzelf overgaat, hebben een grotere kans dat het aanhoudt tot in de volwassenheid, vooral jongens. Wereldwijd stotteren naar schatting zo’n tachtig miljoen mensen. Culturele achtergrond beïnvloedt overigens niet zozeer het vóórkomen van stotteren, maar wel hoe de omgeving erop reageert: onderzoek toont aan dat attitudes tegenover stotteren sterk kunnen verschillen tussen culturen.