Wat is tamoxifen?

In het lichaam speelt het hormoon oestrogeen een belangrijke rol bij de groei en het functioneren van verschillende weefsels, waaronder borstweefsel. Bij sommige vormen van borstkanker zitten er op de tumorcellen receptoren die oestrogeen herkennen en binden. Wanneer oestrogeen aan zo’n receptor koppelt, krijgt de cel een groeisignaal. De tumor groeit dan sneller. Precies daar grijpt tamoxifen in: het bezet de oestrogeenreceptor zonder het groeisignaal af te geven, waardoor oestrogeen zelf niet meer bij de receptor kan komen. De tumorcel mist daardoor een belangrijke prikkel om zich te delen.

Tamoxifen wordt geclassificeerd als een selectieve oestrogeenreceptormodulator, afgekort SERM. “Selectief” betekent hier dat het middel niet overal in het lichaam hetzelfde doet: in borstweefsel werkt het remmend op de oestrogeenactiviteit, terwijl het in andere weefsels juist een licht oestrogeen-achtig effect kan hebben. Die selectiviteit maakt het een bijzonder type stof, het is geen volledige blokkade van oestrogeen, maar een gerichte modulatie.

Het middel wordt vooral ingezet bij borstkanker die oestrogeenreceptor-positief (ER-positief) is. Dat wil zeggen: tumoren waarvan de cellen daadwerkelijk die oestrogeenreceptoren dragen. Bij ER-positieve borstkanker laat grootschalig onderzoek zien dat vijf jaar tamoxifengebruik het risico op terugkeer van de ziekte fors kan verlagen, in de eerste tien jaar na diagnose werd in een meta-analyse van ruim 20.000 patiënten een duidelijke afname van het terugkeerrisico gevonden. Na tien jaar lijkt dat beschermende effect niet verder toe te nemen, maar het eerder opgebouwde voordeel blijft wel bestaan.

Tamoxifen wordt zowel bij vrouwen vóór als na de overgang gebruikt. Bij premenopauzale vrouwen wordt het soms gecombineerd met onderdrukking van de eierstokfunctie. Uit vergelijkend onderzoek blijkt dat bij postmenopauzale vrouwen aromataseremmers op sommige punten effectiever kunnen zijn, maar tamoxifen blijft een veelgebruikt middel, zeker bij jongere vrouwen.

Een opvallend gegeven is dat tamoxifen door het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) zelf is geclassificeerd als kankerverwekkend voor mensen. Dat klinkt tegenstrijdig voor een middel dat tegen kanker wordt ingezet, maar het heeft te maken met een klein verhoogd risico op bepaalde andere vormen van kanker, met name baarmoederkanker. Daarnaast kan het lichaam op den duur een vorm van resistentie tegen tamoxifen ontwikkelen, waarbij tumorcellen alternatieve signaalroutes activeren om toch te blijven groeien, onder andere via de zogenoemde PI3K/AKT-signaleringsroute.

Tamoxifen is al decennia een van de meest onderzochte geneesmiddelen in de oncologie en heeft een belangrijke plaats in de aanpak van hormoongevoelige borstkanker.