Wat is therapeutische dosering?

Wanneer een arts of therapeut een middel voorschrijft om een klacht te verhelpen of een tekort aan te vullen, wordt de hoeveelheid die daarvoor nodig is de therapeutische dosering genoemd. Het gaat om de dosis waarbij het middel daadwerkelijk zijn werk doet, genoeg om effect te hebben, maar niet zoveel dat er ongewenste bijwerkingen optreden. Dat onderscheidt een therapeutische dosering van bijvoorbeeld een onderhoudsdosering (bedoeld om een stabiele toestand te handhaven) of een profylactische dosering (bedoeld om iets te voorkómen).

Het venster tussen werking en schade

Elk werkzaam middel (of het nu een farmaceutisch geneesmiddel is, een voedingssupplement of een kruidenpreparaat) heeft een bepaald bereik waarbinnen het effectief én veilig is. Dit bereik wordt in de farmacologie het therapeutisch venster (ook wel therapeutic window) genoemd. Onder de ondergrens van dat venster doet het middel te weinig; boven de bovengrens nemen de risico’s op giftigheid of bijwerkingen sterk toe. Hoe smaller dat venster is, hoe nauwkeuriger de dosering moet worden afgestemd. Bij middelen met een smal therapeutisch venster, zoals het afweeronderdrukkende middel tacrolimus dat na een niertransplantatie wordt gebruikt, is het daarom gebruikelijk om regelmatig bloedspiegels te meten. Zo kan de dosering worden bijgesteld op basis van wat het lichaam er daadwerkelijk mee doet.

Waarom de juiste dosis per persoon verschilt

De therapeutische dosering is geen vast getal dat voor iedereen hetzelfde is. Factoren als lichaamsgewicht, leeftijd, nierfunctie, leverfunctie en genetische variatie in de manier waarop het lichaam stoffen afbreekt, spelen allemaal een rol. Zo is aangetoond dat genetische verschillen in het enzym CYP3A5 invloed hebben op hoe snel iemand tacrolimus verwerkt, waardoor de ene patiënt een aanzienlijk hogere dosis nodig heeft dan de andere om dezelfde bloedspiegel te bereiken. Ook bij het veelgebruikte kankermiddel 5-fluorouracil (5-FU) blijkt de werkzaamheid en giftigheid sterk te variëren tussen personen, wat pleit voor het meten van de bloedconcentratie om de dosering op maat te maken.

Daarnaast kunnen geneesmiddelen elkaars afbraak beïnvloeden. Ritonavir, een bestanddeel van het COVID-19-middel Paxlovid, remt het leverenzym CYP3A waardoor andere middelen die via datzelfde enzym worden afgebroken langer in het bloed blijven. Dat kan ertoe leiden dat een normaal veilige dosering van zo’n ander middel ineens te hoog uitpakt.

Therapeutische dosering bij voedingsstoffen

De term wordt niet alleen bij geneesmiddelen gebruikt. Ook bij vitamines, mineralen en andere voedingsstoffen bestaat er een verschil tussen de dagelijks aanbevolen hoeveelheid (ADH) en een therapeutische dosering. Die laatste ligt doorgaans hoger en wordt gericht ingezet wanneer er sprake is van een aangetoond tekort of een specifieke klacht. Zo kan de therapeutische dosis vitamine D bij een ernstig tekort een veelvoud zijn van wat je normaal dagelijks zou innemen. Het lichaam heeft dan tijdelijk meer nodig om de voorraad weer op peil te brengen.

Of het nu gaat om een farmaceutisch middel of een natuurlijk supplement: de kern van het begrip blijft hetzelfde. Een therapeutische dosering is de hoeveelheid die nodig is om een meetbaar, gewenst effect te bereiken, afgestemd op de persoon en de situatie.