Wat is een uitgeslagen tand?

Wanneer een tand door een harde klap, val of botsing volledig uit de tandkas wordt geslagen, spreken tandartsen van een avulsie. De tand komt dan met wortel en al los uit het kaakbot, anders dan bij een afgebroken tand, waarbij alleen een stuk kroon afbreekt. Het gaat dus om het complete loskomen van de tand uit de ruimte waar hij normaal in verankerd zit, de zogeheten alveole.

Hoe het gebeurt

De meest voorkomende oorzaken zijn vallen (bijvoorbeeld tijdens spelen of sporten), verkeersongevallen en klappen tegen het gezicht. Vooral kinderen en tieners lopen risico, met name in de leeftijd waarin de blijvende voortanden net zijn doorgekomen. De bovenste voortanden worden het vaakst getroffen, simpelweg omdat ze het meest uitsteken en daardoor het eerst een klap opvangen. Bij adolescenten spelen naast sportblessures ook agressief gedrag en ongelukken in het verkeer een rol.

Wat er in het lichaam gebeurt

Bij een uitgeslagen tand scheurt het parodontaal ligament, het dunne laagje bindweefsel dat de tandwortel aan het kaakbot verbindt. Ook bloedvaten en zenuwen die de tand van voeding en gevoel voorzien, worden afgescheurd. Of een teruggeplaatste tand kan aanslaan, hangt sterk af van de conditie van die ligamentcellen op het worteloppervlak. Drogen die cellen uit of sterven ze af, dan kan het lichaam de tandwortel niet meer herkennen als eigen weefsel. Het kaakbot gaat de wortel dan geleidelijk afbreken en vervangen door bot, een proces dat vervangende wortelresorptie wordt genoemd.

Bewaren van de tand

De levensvatbaarheid van die ligamentcellen hangt af van hoe en waarin de tand wordt bewaard in de tijd tussen het uitslaan en het eventueel terugplaatsen. Melk is een veelgenoemd bewaarmiddel omdat het een gunstige zuurgraad en osmotische waarde heeft voor celoverleving. Uit onderzoek blijkt dat gespecialiseerde vloeistoffen zoals Hank’s balanced salt solution (een gebufferde zoutoplossing) en propolisoplossing de cellen nog beter in leven houden dan melk. Speeksel kan in een noodsituatie ook dienen, al is het minder ideaal. Hoe korter de tand buiten de mond is en hoe vochtiger hij wordt gehouden, hoe groter de kans dat de ligamentcellen intact blijven.

Kennis en bewustzijn

Opvallend is dat de kennis over wat je moet doen bij een uitgeslagen tand wereldwijd beperkt is, niet alleen bij ouders en leerkrachten, maar ook bij niet-tandheelkundige zorgverleners zoals artsen en verpleegkundigen. Onderzoek laat zien dat minder dan 40% van de niet-tandheelkundige zorgprofessionals ooit scholing heeft gehad over tandletsel. Ook onder ouders blijkt de bekendheid met juiste bewaarmethoden laag. Dat is zorgwekkend, omdat juist de eerste minuten na het ongeluk bepalend zijn voor het lot van de tand.

Een uitgeslagen melktand wordt overigens niet teruggeplaatst, omdat dit de onderliggende tandkiem van de blijvende tand kan beschadigen. Bij blijvende tanden is snelle actie wel van groot belang.