Wat zijn uitpuilende ogen?

Als je ogen verder naar voren staan dan gebruikelijk, spreken artsen van exoftalmie of proptosis. De ogen lijken groter en meer open en soms is het witte van het oog boven of onder de iris zichtbaar. Het kan aan één kant voorkomen of aan beide ogen tegelijk en het kan geleidelijk ontstaan of vrij plotseling optreden.

Hoe het ontstaat

De oogbol ligt in een benige holte: de oogkas (orbita). Die ruimte is beperkt. Alles wat daar extra volume inneemt (zwelling van spieren, vetweefsel of bloedvaten, een ontsteking of een gezwel) duwt de oogbol naar voren. Het mechanisme is dus in de kern simpel: er is meer weefsel in de oogkas dan er ruimte voor is.

Veruit de meest voorkomende oorzaak is de ziekte van Graves, een auto-immuunaandoening van de schildklier. Bij zo’n 25 tot 50 procent van de mensen met de ziekte van Graves ontstaat een oogaandoening die Graves-orbitopathie (ook wel endocriene orbitopathie) wordt genoemd. Daarbij raken de oogspieren en het vetweefsel in de oogkas ontstoken en gezwollen, waardoor de ogen naar voren worden geduwd. Antilichamen tegen de TSH-receptor en de insulineachtige groeifactor (IGF-1) spelen hierbij een belangrijke rol in het ziekteproces. De aandoening verloopt in fasen: eerst een actieve ontstekingsfase, daarna een fase waarin het weefsel kan verbindweefselen (fibrose).

Andere oorzaken zijn onder meer:

• Orbitale tumoren of uitzaaiingen naar de oogkas, zeldzaam, maar bijvoorbeeld beschreven bij levercelkanker
• Infecties of ontstekingen van het oogkasweefsel (orbitale cellulitis)
• Trauma dat de ruimte in de oogkas verkleint
• Zeldzame systeemziekten zoals de ziekte van Erdheim-Chester, waarbij abnormale ophoping van bepaalde cellen in verschillende organen optreedt, waaronder de oogkas

Wat je eraan merkt

Naast het zichtbaar naar voren staan van de ogen kunnen er verschillende klachten bij komen. De ogen voelen droog of geïrriteerd aan doordat de oogleden niet meer goed sluiten. Dubbelzien (diplopie) komt voor wanneer de gezwollen oogspieren niet meer goed samenwerken. Bij ernstige gevallen kan de oogzenuw onder druk komen te staan, wat het zicht bedreigt.

Meten en beoordelen

Artsen meten de mate van uitpuiling traditioneel met een exoftalmometer, een instrument dat de afstand van de oogkasrand tot het voorste punt van het hoornvlies bepaalt. Daarnaast worden CT-scans gebruikt om het volume van de oogspieren en het vetweefsel nauwkeurig in beeld te brengen. Onderzoek laat zien dat er ook verschillen bestaan in de bouw van de oogkas tussen mannen en vrouwen, wat invloed kan hebben op hoe snel en hoe sterk de ogen uitpuilen bij dezelfde hoeveelheid zwelling.

Of uitpuilende ogen aan één of beide kanten voorkomen, geeft vaak al een aanwijzing over de oorzaak. Dubbelzijdige proptosis wijst vaker op de ziekte van Graves, terwijl eenzijdige uitpuiling eerder doet denken aan een lokaal proces zoals een tumor of ontsteking.