Wat is een uitstrijkje baarmoederhals?

Wanneer er gesproken wordt over een uitstrijkje van de baarmoederhals, gaat het om een screeningstest waarbij een klein aantal cellen wordt verzameld van de baarmoederhals, het smalle, onderste deel van de baarmoeder dat uitkomt in de vagina. In het Engels heet deze test de Pap test of Pap smear, vernoemd naar de Griekse arts Georgios Papanikolaou die de methode in de jaren twintig van de vorige eeuw ontwikkelde. In de Nederlandse medische praktijk wordt ook wel gesproken over cervixscreening of een cervical smear.

Het doel van het uitstrijkje is tweeledig. Allereerst wordt onderzocht of er in de baarmoederhals een infectie aanwezig is met het humaan papillomavirus (HPV), een veelvoorkomend virus dat seksueel overdraagbaar is. De meeste HPV-infecties verdwijnen vanzelf, maar bepaalde typen (de zogenaamde hoogrisicovarianten) kunnen op den duur celveranderingen veroorzaken die zich zonder ingrijpen kunnen ontwikkelen tot baarmoederhalskanker. Als HPV wordt aangetroffen, worden de afgenomen cellen vervolgens onder de microscoop beoordeeld op afwijkingen. Zo kunnen voorstadia van kanker in een vroeg stadium worden opgespoord, vaak lang voordat er klachten ontstaan.

Bij de afname strijkt een arts of verpleegkundige met een klein borsteltje langs de baarmoederhals. De verzamelde cellen worden in een vloeistof bewaard en naar een laboratorium gestuurd voor analyse. In Nederland ontvangen vrouwen vanaf het jaar waarin ze 30 worden een uitnodiging voor het bevolkingsonderzoek. Wie dat wil, kan ook een zelfafnameset (zelftest) aanvragen: daarbij neem je zelf een vaginaal monster af dat vervolgens op HPV wordt getest. Wordt HPV gevonden, dan volgt alsnog een uitstrijkje bij een arts om de cellen te kunnen beoordelen.

Het uitstrijkje is een van de meest gebruikte screeningsmethoden in de gynaecologie en heeft wereldwijd bijgedragen aan een forse daling van baarmoederhalskanker. De test richt zich specifiek op het opsporen van precancereuze celveranderingen, afwijkingen die er nog niet kwaadaardig uitzien maar dat zonder opvolging wel zouden kunnen worden. Niet elke afwijking in een uitstrijkje betekent dat er iets ernstigs aan de hand is; milde celveranderingen herstellen vaak uit zichzelf. Hoe de cellen er precies uitzien, bepaalt of en wanneer verdere diagnostiek nodig is.

Naast de klassieke toepassing als screeningsinstrument wordt het uitstrijkje in wetenschappelijk onderzoek ook ingezet voor andere doeleinden. Zo is aangetoond dat het celmateriaal uit een cervicaal uitstrijkje bruikbaar kan zijn voor genetische analyse bij vrouwen met baarmoederkanker, omdat tumor-DNA via de baarmoederhals in het monster terechtkomt. Dit soort toepassingen staat nog in de kinderschoenen, maar laat zien dat het eenvoudige uitstrijkje meer informatie kan bevatten dan waarvoor het oorspronkelijk bedoeld was.