Wat zijn verpakkingsmaterialen?

Wanneer je een product uit de supermarkt pakt, heb je vrijwel altijd te maken met een verpakkingsmateriaal. De verpakking om voedsel heen heeft een aantal belangrijke functies: het beschermt tegen bederf, houdt micro-organismen en vocht buiten en verlengt zo de houdbaarheid. Daarmee speelt verpakking ook een rol in het tegengaan van voedselverspilling.

Gangbare materialen

De meest gebruikte verpakkingsmaterialen voor voedsel zijn kunststof (plastic), glas, metaal (zoals blik en aluminium) en papier of karton. Elk materiaal heeft specifieke eigenschappen. Glas is bijvoorbeeld inert (het reageert nauwelijks met de inhoud) terwijl kunststoffen licht en flexibel zijn maar eerder stoffen kunnen afgeven aan het voedsel. Metalen verpakkingen bieden een sterke barrière tegen licht en zuurstof en papier is goed recyclebaar maar biedt minder bescherming tegen vocht.

Migratie van stoffen

Een belangrijk aandachtspunt bij verpakkingsmaterialen is migratie: het proces waarbij chemische verbindingen uit de verpakking overgaan naar het voedsel. Dit kan gebeuren door direct contact tussen verpakking en product, maar ook via de gasfase of door condensatie. Factoren die migratie beïnvloeden zijn onder meer de temperatuur, de duur van het contact, het type voedsel (vet, zuur, waterig) en de samenstelling van het verpakkingsmateriaal zelf. Europese en Nederlandse wetgeving stelt strenge eisen aan welke stoffen in voedselverpakkingen mogen zitten en in welke hoeveelheden ze mogen migreren, om gezondheidsrisico’s te beperken.

Biologisch afbreekbare alternatieven

Omdat conventionele kunststoffen op aardolie zijn gebaseerd en slecht afbreken in het milieu, is er groeiende belangstelling voor biopolymeren als verpakkingsmateriaal. Denk aan materialen op basis van zetmeel, chitosan (uit schaaldieren), cellulose of polylactide (PLA, gewonnen uit plantaardige suikers). Deze materialen zijn biologisch afbreekbaar en komen uit hernieuwbare bronnen. Een nadeel is dat ze van nature vaak minder sterk zijn of minder goed beschermen tegen vocht dan traditionele kunststoffen. Onderzoekers werken daarom aan het versterken van deze biopolymeren, bijvoorbeeld door er nanodeeltjes van cellulose aan toe te voegen. Dat verbetert de mechanische sterkte en de barrière-eigenschappen aanzienlijk.

Er bestaan ook eetbare films: dunne laagjes op basis van pectine, gelatine of andere natuurlijke polymeren die direct om voedsel worden aangebracht. Deze zijn bedoeld als extra beschermlaag en kunnen na gebruik gewoon worden meegegeten of composteren. Onderzoek laat zien dat zulke films de houdbaarheid van bijvoorbeeld verse vis kunnen verlengen.

Voor wie bewust bezig is met gezondheid en milieu, is het type verpakkingsmateriaal dus meer dan een bijzaak. Het bepaalt mede hoe lang voedsel vers blijft, of er ongewenste stoffen in je eten terechtkomen en wat de ecologische voetafdruk van een product is.