Wat is een virus?

In de wereld van ziekteverwekkers nemen virussen een bijzondere plek in. Anders dan bacteriën zijn virussen geen zelfstandig levende organismen. Ze bestaan uit een stukje genetisch materiaal (DNA of RNA) omgeven door een eiwitmantel. Buiten een gastheercel zijn ze inactief: ze kunnen zich pas vermenigvuldigen wanneer ze een levende cel binnendringen. Eenmaal binnen kapen ze als het ware de machinerie van die cel om kopieën van zichzelf te maken. De cel raakt daarbij vaak beschadigd of gaat te gronde, waardoor klachten ontstaan.

Hoe verspreidt een virus zich?

Virussen zijn vaak bijzonder besmettelijk. Afhankelijk van het type virus kan de verspreiding op verschillende manieren plaatsvinden: via druppeltjes in de lucht (zoals bij griep en verkoudheid), via besmet voedsel of water (zoals het norovirus of rotavirus), via direct lichamelijk contact, via bloed of andere lichaamsvloeistoffen, of via insectenbeten, het zikavirus wordt bijvoorbeeld overgedragen door muggen. Sommige virussen, zoals het RS-virus, verspreiden zich vooral onder jonge kinderen en kunnen in die groep ernstiger verlopen.

Wat merk je ervan?

De klachten die een virusinfectie veroorzaakt, lopen enorm uiteen. Een simpele verkoudheid met een loopneus en keelpijn is het werk van een virus, maar ook ernstigere aandoeningen zoals AIDS, hepatitis en bepaalde vormen van longontsteking worden door virussen veroorzaakt. Veelvoorkomende verschijnselen bij een virale infectie zijn koorts, vermoeidheid, spierpijn en algeheel ziektegevoel. Bij maag-darmvirussen zoals het rotavirus staan waterige diarree en braken op de voorgrond, vooral bij jonge kinderen. Sommige virussen, zoals het cytomegalovirus (CMV), geven bij gezonde mensen nauwelijks klachten maar kunnen bij mensen met een verzwakt afweersysteem wél ernstige problemen veroorzaken.

Waarom zijn virussen zo lastig?

Een opvallende eigenschap van virussen is hun vermogen om te muteren: ze veranderen hun genetisch materiaal terwijl ze zich vermenigvuldigen. Daardoor kan het afweersysteem een virus soms niet meer herkennen en werken eerder opgebouwde afweerstoffen niet altijd tegen een nieuwe variant. Dit verklaart waarom je meerdere keren griep kunt krijgen en waarom sommige virale ziekten moeilijk te bestrijden zijn. Het lichaam beschikt gelukkig over een ingenieus immuunsysteem dat de meeste virusinfecties uiteindelijk zelf onder controle krijgt, maar bij mensen met een immuundeficiëntie (een verminderd werkend afweersysteem) kan dat moeizamer verlopen.

Virussen infecteren niet alleen mensen. Ze komen voor bij vrijwel alle levensvormen: dieren, planten en zelfs bacteriën kunnen door virussen worden aangetast. Er zijn naar schatting miljoenen verschillende virussoorten, waarvan slechts een klein deel bij de mens ziekte veroorzaakt.