Wat is vogelgriep?

Wanneer we het over vogelgriep hebben, ook wel vogelpest of aviaire influenza genoemd, gaat het om een griepinfectie die van nature voorkomt bij vogels. De veroorzaker is het influenza A-virus, een type virus dat in allerlei varianten (subtypes) bestaat. Die subtypes worden aangeduid met een combinatie van letters en cijfers, zoals H5N1, H5N8 of H9N2. Niet alle varianten zijn even gevaarlijk: sommige geven bij vogels nauwelijks klachten, terwijl andere zeer agressief zijn en hele populaties pluimvee kunnen decimeren.

Hoe verspreidt het zich?

Wilde watervogels zoals eenden en ganzen zijn de natuurlijke gastheren van het virus. Zij dragen het vaak bij zich zonder er zelf ziek van te worden, maar scheiden het wel uit via hun ontlasting en luchtwegen. Het virus kan zich verspreiden via mest, stofdeeltjes met mestrestanten en besmet water. In de buitenwereld kan het virus (afhankelijk van temperatuur en andere omstandigheden) een tijd overleven, wat de kans op verspreiding vergroot. Wanneer wilde vogels in contact komen met gehouden pluimvee, zoals kippen en kalkoenen, kan het virus overspringen. Bij die dieren verloopt de ziekte vaak veel ernstiger.

Laag- en hoogpathogeen

Er wordt onderscheid gemaakt tussen laagpathogene en hoogpathogene varianten. Laagpathogene virussen veroorzaken bij vogels milde of geen verschijnselen. Hoogpathogene varianten (met name van de subtypes H5 en H7) kunnen massale sterfte onder pluimvee veroorzaken. Een laagpathogeen virus kan bovendien muteren tot een hoogpathogene variant, wat het onvoorspelbaar maakt.

Besmetting bij mensen en zoogdieren

Vogelgriep is over het algemeen slecht overdraagbaar naar mensen. In uitzonderlijke gevallen raken mensen besmet, vrijwel altijd na langdurig en intensief contact met zieke of dode vogels. Denk aan pluimveehouders of mensen die op markten met levend gevogelte werken. De eerste gedocumenteerde besmetting bij een mens dateert uit 1997 in Hongkong en betrof het H5N1-subtype. Sindsdien zijn er verspreid over de wereld menselijke gevallen gemeld, onder meer in Azië, Afrika en Europa. Klachten bij mensen lijken op die van een gewone griep (koorts, hoesten, spierpijn) maar kunnen in ernstige gevallen veel heftiger verlopen. Overdracht van mens op mens is tot nu toe niet vastgesteld.

Opvallend is dat het virus de afgelopen jaren ook bij andere zoogdieren is opgedoken. Zo is hoogpathogene H5N1 aangetroffen bij zeehonden langs de kust van New England, bij nertsen op een fokkerij in Spanje en bij melkkoeien en katten in de Verenigde Staten. Bij de Spaanse nertsen waren er aanwijzingen dat het virus zich mogelijk van dier op dier had verspreid, wat extra aandacht trok vanwege de mogelijke gevolgen voor de volksgezondheid. Katten die rauw (ongepasteuriseerde) melk van besmette koeien kregen, ontwikkelden een ernstige, soms dodelijke infectie.

Waarom houdt het de wereld bezig?

Het grote punt van zorg is het vermogen van influenza A-virussen om te muteren. Als een vogelgriepvirus zodanig verandert dat het zich makkelijker tussen mensen kan verspreiden, zou dat een pandemie kunnen veroorzaken, simpelweg omdat ons afweersysteem dit nieuwe virus niet kent. Daarom worden uitbraken nauwlettend in de gaten gehouden door gezondheidsautoriteiten wereldwijd. Hoewel het aantal uitbraken in Europa de laatste jaren nog steeds aanzienlijk is, lijkt er bij sommige wilde vogelsoorten een zekere mate van immuniteit te ontstaan na eerdere blootstelling, wat de verspreiding enigszins kan afremmen.