Wat is de ziekte van Parkinson?

Wanneer iemand de ziekte van Parkinson heeft, gaan zenuwcellen in een specifiek deel van de hersenen, de substantia nigra, langzaam maar gestaag verloren. Deze zenuwcellen maken dopamine aan, een stof die signalen tussen hersencellen doorgeeft en daarmee een sleutelrol speelt bij het aansturen van bewegingen. Naarmate er minder dopamine beschikbaar is, verliest het lichaam steeds meer controle over beweging. De ziekte wordt ook wel Parkinson of morbus Parkinson genoemd en is na de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende neurodegeneratieve aandoening wereldwijd.

Hoe de ziekte zich uit

De verschijnselen beginnen meestal sluipend en aan één kant van het lichaam. Vaak is een lichte tremor (trilling) in een hand, voet of kaak het eerste teken. Daarnaast ontstaat rigiditeit: de spieren voelen stijf en onbuigzaam aan. Bewegingen worden trager, in medische termen heet dat bradykinesie. Ook het evenwicht kan verstoord raken, waardoor het risico op vallen toeneemt. In vroege stadia valt het soms op dat iemands gezicht minder expressie toont, dat de armen niet meer meezwaaien bij het lopen, of dat de stem zachter en onduidelijker klinkt.

Naast deze motorische klachten brengt Parkinson een breed scala aan niet-motorische verschijnselen met zich mee. Veel mensen ervaren problemen met slaap, geheugen en concentratie. Het reukvermogen kan afnemen, soms al jaren voordat de bewegingsklachten opvallen. Depressie komt opvallend vaak voor: uit een grootschalige analyse van 129 onderzoeken met ruim 38.000 deelnemers bleek dat ongeveer 38% van de mensen met Parkinson depressieve klachten heeft. Die depressie lijkt al vroeg in het ziekteproces op te treden en gedurende het hele beloop aanwezig te blijven. Angst, vermoeidheid en apathie worden eveneens regelmatig gezien.

Oorzaken en risicofactoren

Wat precies het verlies van dopamineproducerende zenuwcellen veroorzaakt, is nog niet volledig opgehelderd. De huidige inzichten wijzen op een samenspel van genetische aanleg en omgevingsfactoren. Het hebben van een familielid met Parkinson vergroot de kans en er zijn specifieke genmutaties geïdentificeerd, zoals in het GBA1-gen, die het risico verhogen. Leeftijd is de belangrijkste risicofactor: de ziekte komt vooral voor bij mensen boven de zestig. Mannen worden iets vaker getroffen dan vrouwen.

Hoe vaak het voorkomt

De ziekte van Parkinson laat wereldwijd een stijgende trend zien in het aantal gevallen, deels doordat de bevolking vergrijst en mensen langer leven. Een systematische analyse van onderzoeken tussen 1980 en 2023 bevestigt deze toename en laat zien dat de prevalentie verschilt per regio, leeftijdsgroep en geslacht. Het is een aandoening die niet alleen het leven van de persoon zelf ingrijpend verandert, maar ook dat van de mensen om hen heen.