Wat zijn zoetstoffen?

Als je een lightfrisdrank drinkt of een suikervrije kauwgom kauwt, proef je zoetigheid zonder dat er gewone suiker in zit. Die zoete smaak komt van zoetstoffen: ingrediënten die het zintuig voor zoet prikkelen, maar die geen of nauwelijks calorieën leveren. In de voedingsindustrie worden ze ook wel niet-nutritieve zoetstoffen (non-nutritive sweeteners, NNS) genoemd, ter onderscheiding van suikers zoals sucrose, glucose en fructose die wél energie leveren.

Soorten zoetstoffen

Er bestaan twee hoofdgroepen. De eerste groep zijn de intensieve zoetstoffen: stoffen die vele malen zoeter smaken dan suiker en daarom in heel kleine hoeveelheden worden gebruikt. Bekende voorbeelden zijn aspartaam (E 951), sacharine en sucralose. De tweede groep zijn de suikeralcoholen (polyolen), zoals sorbitol (E 420), xylitol en isomalt (E 953). Deze leveren wel enige calorieën, maar minder dan gewone suiker. Sommige zoetstoffen komen van nature voor in planten (steviolglycosiden (E 960) worden bijvoorbeeld gewonnen uit de steviaplant) terwijl andere volledig synthetisch zijn.

Hoe ze werken

Zoetstoffen activeren dezelfde smaakreceptoren op je tong als suiker, maar worden door je lichaam anders verwerkt. De meeste intensieve zoetstoffen passeren het spijsverteringskanaal zonder noemenswaardige opname of afbraak, waardoor ze vrijwel geen energie opleveren. Suikeralcoholen worden gedeeltelijk opgenomen en leveren daardoor wel wat energie, maar minder dan gewone suiker.

Effect op bloedsuiker en gewicht

Een veelgestelde vraag is of zoetstoffen de bloedsuikerspiegel beïnvloeden. Uit een meta-analyse van gerandomiseerde onderzoeken blijkt dat niet-nutritieve zoetstoffen (waaronder aspartaam, sacharine, steviolglycosiden en sucralose) geen significant effect hebben op de bloedglucosewaarden in vergelijking met een placebo. Dat maakt ze in theorie interessant voor mensen met diabetes, al is het langetermijneffect op de gezondheid nog niet volledig opgehelderd.

Over de relatie met lichaamsgewicht bestaat meer discussie. Gerandomiseerde studies bij kinderen en volwassenen laten geen duidelijk gewichtsverlagend effect zien wanneer zoetstoffen suiker vervangen. Opvallend genoeg vinden sommige observationele studies juist een verband tussen regelmatig gebruik van zoetstoffen en een hogere BMI op langere termijn, hoewel dit soort onderzoek geen oorzakelijk verband kan aantonen, het kan ook zijn dat mensen die al zwaarder zijn vaker naar lightproducten grijpen.

Herkenning op het etiket

In de Europese Unie moeten zoetstoffen op het etiket vermeld worden, meestal met hun E-nummer. Als een product zoetstoffen bevat, staat dat ook expliciet aangegeven. Suikeralcoholen moeten daarnaast de waarschuwing dragen dat overmatig gebruik een laxerend effect kan hebben, iets wat veel mensen herkennen van suikervrije snoepjes.

De veiligheid van toegelaten zoetstoffen wordt beoordeeld door instanties als de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA). Elke zoetstof heeft een vastgestelde aanvaardbare dagelijkse inname. Binnen die grenzen worden ze als veilig beschouwd, al blijft wetenschappelijk onderzoek naar mogelijke langetermijneffecten (onder meer op de darmflora en het metabolisme) volop in ontwikkeling.