Wat zijn antioxidanten?

In je lichaam vinden voortdurend chemische reacties plaats waarbij zuurstof een rol speelt. Als bijproduct van die reacties ontstaan zogeheten vrije radicalen: instabiele moleculen die op zoek gaan naar elektronen en daarbij cellen en weefsels kunnen beschadigen. Oxidatie is een normale chemische reactie waarbij elektronen worden overgedragen. Als sterk reagerende stoffen de natuurlijke afweer overbelasten, kan oxidatieve stress ontstaan. Die kan bijdragen aan celbeschadiging en ziekte. Antioxidanten zijn stoffen die deze vrije radicalen onschadelijk maken en helpen zo de balans te bewaren. Vrije radicalen hebben overigens ook nuttige functies, bijvoorbeeld in de afweer en bij celsignalen.

Hoe werken antioxidanten?

Antioxidanten kunnen op verschillende manieren ingrijpen. Sommige geven vrijwillig een elektron af aan een vrij radicaal, waardoor dat radicaal stabiel wordt en niet langer schadelijk is. Andere antioxidanten werken indirect: ze ondersteunen beschermende systemen in je lichaam, zoals het enzym superoxide-dismutase en systemen rond de stof glutathion die zelf radicalen opruimen. Daarnaast beïnvloeden antioxidanten bepaalde signaleringsroutes in cellen die betrokken zijn bij de zogenaamde redoxbalans, het evenwicht tussen oxidatie en bescherming daartegen. Het is dus niet simpelweg een kwestie van “radicaal vangen”. Het samenspel is genuanceerder dan het op het eerste gezicht lijkt.

Waar zitten ze in?

Je lichaam maakt zelf antioxidanten aan, maar je krijgt ze ook binnen via voeding. Bekende voorbeelden zijn:

• Vitamine C: veel aanwezig in groente en fruit
• Vitamine E (alfa-tocoferol): onder meer in noten, zaden en plantaardige oliën
• Bètacaroteen, luteïne en lycopeen: carotenoïden die je vindt in oranje, rode en groene groenten
• Selenium en zink: spoorelementen die betrokken zijn bij beschermende enzymsystemen, onder meer aanwezig in volkoren granen en peulvruchten
• Polyfenolen: een grote groep bioactieve stoffen in thee, koffie, cacao, bessen, kruiden en specerijen

Polyfenolen vormen een bijzonder brede categorie. Hieronder vallen onder meer flavonoïden, catechines, tannines en anthocyanidinen. Ze komen voor in alledaagse voedingsmiddelen als groene thee, rode wijn, olijfolie en donkere chocolade. Onderzoek laat zien dat deze stoffen niet alleen als radicaalvanger werken, maar ook ontstekingsremmende eigenschappen kunnen hebben.

Uit voeding of uit een potje?

Een belangrijk punt van nuance: een voedingspatroon met veel groente, fruit, noten en peulvruchten hangt samen met gezondheidsvoordelen. Daarmee staat niet vast welk deel daarvan aan antioxidanten is toe te schrijven. Het Voedingscentrum geeft aan dat het slikken van supplementen of het eten van zogenaamde superfoods met extra antioxidanten geen bewezen aanvullend gezondheidsvoordeel oplevert. In voeding werken antioxidanten namelijk samen met vezels, mineralen en andere stoffen, dat samenspel is lastig na te bootsen in een pil. Bovendien worden veel antioxidanten na inname uitgebreid omgezet door je lichaam, waardoor de uiteindelijke werking kan verschillen van wat je op basis van laboratoriumonderzoek zou verwachten.

Naast hun rol in het menselijk lichaam worden antioxidanten ook toegepast in de voedingsindustrie, bijvoorbeeld om vetten en oliën te beschermen tegen ranzig worden en in industriële producten als brandstoffen en kunststoffen om degradatie tegen te gaan.