Wat zijn antioxidanten?

In je lichaam vinden voortdurend chemische reacties plaats waarbij zuurstof een rol speelt. Als bijproduct van die reacties ontstaan zogeheten vrije radicalen: instabiele moleculen die op zoek gaan naar elektronen en daarbij cellen en weefsels kunnen beschadigen. Dit proces heet oxidatie en speelt een rol bij veroudering en bij het ontstaan van chronische aandoeningen zoals hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker. Antioxidanten zijn stoffen die deze vrije radicalen onschadelijk maken, nog voordat ze schade kunnen aanrichten.

Hoe werken antioxidanten?

Antioxidanten kunnen op verschillende manieren ingrijpen. Sommige geven vrijwillig een elektron af aan een vrij radicaal, waardoor dat radicaal stabiel wordt en niet langer schadelijk is. Andere antioxidanten werken indirect: ze ondersteunen enzymsystemen in je lichaam (zoals superoxide-dismutase en glutathion) die zelf radicalen opruimen. Daarnaast beïnvloeden antioxidanten bepaalde signaleringsroutes in cellen die betrokken zijn bij de zogenaamde redoxbalans, het evenwicht tussen oxidatie en bescherming daartegen. Het is dus niet simpelweg een kwestie van “radicaal vangen”; het samenspel is genuanceerder dan het op het eerste gezicht lijkt.

Waar zitten ze in?

Je lichaam maakt zelf antioxidanten aan, maar je krijgt ze ook binnen via voeding. Bekende voorbeelden zijn:

• Vitamine C: veel aanwezig in groente en fruit
• Vitamine E (alfa-tocoferol): onder meer in noten, zaden en plantaardige oliën
• Bètacaroteen, luteïne en lycopeen: carotenoïden die je vindt in oranje, rode en groene groenten
• Selenium en zink: spoorelementen uit onder andere volkoren granen en peulvruchten
• Polyfenolen: een grote groep bioactieve stoffen in thee, koffie, cacao, bessen, kruiden en specerijen

Polyfenolen vormen een bijzonder brede categorie. Hieronder vallen onder meer flavonoïden, catechines, tannines en anthocyanidinen. Ze komen voor in alledaagse voedingsmiddelen als groene thee, rode wijn, olijfolie en donkere chocolade. Onderzoek laat zien dat deze stoffen niet alleen als radicaalvanger werken, maar ook ontstekingsremmende eigenschappen kunnen hebben.

Uit voeding of uit een potje?

Een belangrijk punt van nuance: de beschermende werking van antioxidanten is vooral aangetoond in de context van een gevarieerd voedingspatroon met veel groente, fruit, noten en peulvruchten. Het Voedingscentrum geeft aan dat het slikken van supplementen of het eten van zogenaamde superfoods met extra antioxidanten geen bewezen aanvullend gezondheidsvoordeel oplevert. In voeding werken antioxidanten namelijk samen met vezels, mineralen en andere stoffen, dat samenspel is lastig na te bootsen in een pil. Bovendien worden veel antioxidanten na inname uitgebreid omgezet door je lichaam, waardoor de uiteindelijke werking kan verschillen van wat je op basis van laboratoriumonderzoek zou verwachten.

Naast hun rol in het menselijk lichaam worden antioxidanten ook toegepast in de voedingsindustrie, bijvoorbeeld om vetten en oliën te beschermen tegen ranzig worden en in industriële producten als brandstoffen en kunststoffen om degradatie tegen te gaan.