Wat is testosteron?

In het dagelijks spraakgebruik wordt testosteron vaak gezien als hét mannelijke hormoon, maar dat is een vereenvoudiging. Zowel mannen als vrouwen maken testosteron aan, alleen de hoeveelheden verschillen sterk. Het hoort bij de groep androgenen, een verzamelnaam voor hormonen die mannelijke lichaamskenmerken aansturen.

Waar wordt het aangemaakt?

Bij mannen zijn de teelballen (testes) veruit de belangrijkste producenten van testosteron. De bijnieren leveren daarnaast een kleinere bijdrage. Bij vrouwen komt testosteron vooral uit de eierstokken en eveneens uit de bijnieren. Onderzoek bij eenden suggereert dat de bijnieren na het wegvallen van testosteron uit de teelballen een deel van de hormonale veranderingen kunnen opvangen.

Wat doet testosteron in het lichaam?

De invloed van dit hormoon reikt veel verder dan spieren alleen. Tijdens de puberteit bij jongens zorgt testosteron voor de ontwikkeling van de geslachtsorganen, de groei van lichaamsbeharing, het zwaarder worden van de stem en de toename van spiermassa en botdichtheid. Bij volwassen mannen blijft het hormoon betrokken bij het in stand houden van spierkracht, botmassa, vetverdeling, de aanmaak van rode bloedcellen en het seksueel functioneren. Ook bij vrouwen speelt testosteron een rol in spierkracht, energiehuishouding en libido, zij het op een lager niveau.

Testosteron staat bekend als een krachtig anabool hormoon: het stimuleert de opbouw van eiwitten in spierweefsel. Samen met groeihormoon en insulineachtige groeifactoren (IGF) vormt het een trio dat in de wetenschappelijke literatuur wel de “anabole reuzen” wordt genoemd vanwege hun gezamenlijke effect op celgroei en -herstel. Toch is de relatie tussen testosteron en spiermassa genuanceerder dan vaak wordt aangenomen. Onderzoek bij volwassen muizen laat bijvoorbeeld zien dat het behoud van spiermassa bij volwassen mannetjes niet per se afhankelijk is van testosteron, wat suggereert dat de rol van dit hormoon kan verschuiven gedurende het leven.

Wat merk je bij een tekort of overschot?

Een te laag testosterongehalte bij mannen kan zich uiten in vermoeidheid, verminderd libido, erectieproblemen, afname van spiermassa, toename van lichaamsvet, botontkalking en soms somberheid of angstklachten. Bij jongens kan een tekort leiden tot een vertraagde puberteit. Een overschot (of blootstelling op jonge leeftijd) kan juist een te vroege puberteit veroorzaken. Bij vrouwen kan een verhoogd testosterongehalte zich uiten in overmatige lichaamsbeharing, acne of veranderingen in de menstruatiecyclus.

Hoe wordt het gemeten?

De hoeveelheid testosteron in het bloed wordt bepaald via een bloedtest. Een groot deel van het testosteron in de bloedbaan is gebonden aan een eiwit dat SHBG (sekshormoonbindend globuline) heet. Daarnaast bestaat er een vrije, ongebonden fractie. Artsen laten het bloed bij voorkeur ’s ochtends vroeg afnemen, omdat de testosteronspiegel op dat moment het hoogst is. Vaak is een tweede meting nodig om een afwijkende uitslag te bevestigen.

Lichaamsbeweging heeft invloed op de testosteronspiegel, al verschilt het effect per type inspanning en per persoon. Bij vrouwen is de stijging na inspanning doorgaans kleiner dan bij mannen.