E249 - Kaliumnitriet

Wat zegt de wetenschap?

We vonden 11 relevante studies over kaliumnitriet als voedingsadditief. Na beoordeling zijn 10 studies meegenomen in onze analyse. Daarvan zijn er 3 onafhankelijk gefinancierd en bij 7 studies was de financieringsbron onbekend.

De belangrijkste beoordeling komt van de EFSA, die in 2017 een uitgebreide herevaluatie publiceerde van kaliumnitriet (E249) en natriumnitriet (E250). De EFSA concludeerde dat de ADI van 0,07 mg/kg lichaamsgewicht per dag bij kinderen kan worden overschreden wanneer alle bronnen van nitriet worden meegenomen. Daarnaast stelde de EFSA vast dat de zogenaamde Margin of Exposure voor nitrosamines die in vleesproducten ontstaan kleiner is dan 10.000 bij hoge blootstelling. Dat is een signaal dat de veiligheidsmarge onvoldoende is. Dit geldt voor alle leeftijdsgroepen.

Dierstudies laten zorgwekkende resultaten zien. Een 13-weken studie bij ratten (Til et al., 1988) toonde bijnierhypertrofie bij alle geteste doseringen. Dat betekent dat er geen dosis gevonden kon worden waarbij helemaal geen effect optrad. Een vervolgstudie (Til et al., 1997) stelde uiteindelijk een no-effect level vast van 5 mg/kg/dag, maar dit verschil in uitkomst laat zien dat er onzekerheid bestaat over het exacte veilige niveau. Een andere dierstudie (Sarıkaya en Cakır, 2005) toonde genotoxische en toxische effecten van kaliumnitriet in een Drosophila-test. Twee combinatiestudies lieten zien dat mengsels met kaliumnitriet het ijzermetabolisme en het erytrocytensysteem kunnen verstoren, met verlaagd hemoglobine als gevolg.

De blootstellingsstudies geven een genuanceerd beeld. Een Franse studie (Bemrah et al., 2012) concludeerde dat de ADI voor nitrieten niet werd overschreden in de algemene Franse bevolking. Een Europese studie (Vin et al., 2013) bevestigde dit voor meerdere landen. Maar een Oostenrijkse studie (Vlachou et al., 2020) liet zien dat bij hoge consumenten de ADI wél werd overschreden wanneer alle bronnen van nitriet werden meegeteld, niet alleen de additieven. Een Franse studie naar kinderen onder de 3 jaar (Mancini et al., 2015) vond dat de blootstelling bij gemeten data onder de ADI bleef, maar bij een worst-case scenario de ADI werd overschreden. Dit verschil in conclusies hangt af van de methode: kijk je alleen naar additieven, dan lijkt het veilig. Neem je alle bronnen mee, dan wordt het beeld minder rooskleurig.

Samengevat wijst het beschikbare onderzoek op een stof die bij normale consumptie van bewerkte vleesproducten voor de meeste volwassenen binnen de veiligheidsmarges valt, maar waarbij de marges smal zijn. Bij kinderen, hoge consumenten en wanneer je alle bronnen van nitriet meetelt, worden de veiligheidsgrenzen overschreden. De vorming van kankerverwekkende nitrosamines blijft een punt van zorg dat door meerdere studies wordt bevestigd.

Bredere context

Regelgeving en classificatie

Kaliumnitriet (E249) is goedgekeurd als voedingsadditief in de EU, maar het gebruik is streng gereguleerd. Het mag alleen worden toegevoegd aan specifieke producten zoals bewerkte vleesproducten, en de maximale hoeveelheid die mag worden toegevoegd is wettelijk vastgelegd. Het is verboden in babyvoeding. In sommige landen buiten de EU gelden strengere regels of is het gebruik verder beperkt.

Het IARC (onderdeel van de WHO) classificeert ingenomen nitriet onder omstandigheden die leiden tot endogene nitrosering als groep 2A: waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens. Daarnaast classificeert het IARC bewerkt vlees als geheel als groep 1 (kankerverwekkend), waarbij nitriet als een van de bijdragende factoren wordt genoemd. De EFSA heeft in 2017 de ADI bevestigd op 0,07 mg/kg lichaamsgewicht per dag en benadrukt dat de blootstelling bij kinderen de ADI kan overschrijden.

• Verboden in babyvoeding in de EU.
• IARC groep 2A: waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens (via nitrosamine-vorming).
• De EFSA waarschuwt dat kinderen (met name 1-3 jaar) een risicogroep vormen voor ADI-overschrijding.
• Beperk de inname van bewerkte vleesproducten met E249 bij kinderen.

Bijwerkingen

Kaliumnitriet kan in de maag reageren met eiwitten tot nitrosamines, die als waarschijnlijk kankerverwekkend worden beschouwd (IARC groep 2A). Dierstudies tonen bijnierhypertrofie bij alle geteste doseringen en verstoring van het bloedsysteem, waaronder verlaagd hemoglobine. Bij jonge kinderen is er extra risico omdat hun hemoglobine gevoeliger is voor de effecten van nitriet.

Financiering van het onderzoek

Onderzochte studies