Wat zijn prostaglandines?

In bijna elk weefsel van je lichaam worden prostaglandines geproduceerd. Het zijn vetachtige signaalstoffen die lokaal hun werk doen, ze worden aangemaakt op de plek waar ze nodig zijn en breken daar ook weer snel af. Hoewel ze soms hormonen worden genoemd, gedragen ze zich anders: echte hormonen reizen via het bloed naar verre organen, terwijl prostaglandines vooral in de directe omgeving van hun ontstaan actief zijn. Dit lokale karakter wordt in de medische wereld paracrien genoemd.

Prostaglandines worden gevormd uit arachidonzuur, een meervoudig onverzadigd vetzuur dat onderdeel is van celmembranen. Wanneer een cel beschadigd raakt of een bepaald signaal ontvangt, komt arachidonzuur vrij. Het enzym cyclo-oxygenase (COX) zet dit vetzuur vervolgens om in verschillende typen prostaglandines. Elk type heeft zijn eigen functie. Zo speelt prostaglandine E2 (PGE2) een belangrijke rol bij ontsteking en pijn, terwijl andere prostaglandines juist betrokken zijn bij de bescherming van de maagwand of het reguleren van de bloeddruk.

Wat prostaglandines doen in je lichaam

De functies van prostaglandines zijn opvallend breed. De bekendste rol is die bij ontsteking: wanneer weefsel beschadigd raakt, neemt de aanmaak van prostaglandines sterk toe. Ze maken bloedvaten wijder, trekken immuuncellen aan en verlagen de pijndrempel van zenuwen, waardoor je de plek als pijnlijk en warm ervaart. Dat klinkt vervelend, maar het is een nuttig beschermingsmechanisme: het dwingt je om het beschadigde gebied te ontzien.

Daarnaast zijn prostaglandines betrokken bij:

• Koorts: ze beïnvloeden het temperatuurcentrum in de hersenen
• Bloedstolling: sommige typen bevorderen de klontering van bloedplaatjes, andere remmen die juist
• Maagbescherming: ze stimuleren de aanmaak van slijm dat de maagwand beschermt tegen maagzuur
• Baarmoedercontracties: tijdens de menstruatie en bevalling zorgen prostaglandines voor het samentrekken van de baarmoederspier; een overmatige aanmaak kan hevige menstruatiepijn veroorzaken
• Longrijping: bij ongeboren baby’s spelen ze een rol bij de ontwikkeling van de longen

Prostaglandines bij ziekte

Bij chronische ontstekingsziekten zoals reumatoïde artritis worden prostaglandines al in een vroeg stadium van het ziekteproces vrijgegeven. Ze houden de ontstekingsreactie in stand, dragen bij aan gewrichtsschade en versterken de pijnbeleving. Ook bij andere vormen van pijn (bijvoorbeeld bij een hernia waarbij zenuwweefsel wordt geprikkeld) spelen prostaglandines een rol doordat ze de gevoeligheid van zenuwen verhogen.

Alle prostaglandines delen dezelfde chemische basis: een keten van twintig koolstofatomen met daarin een ring van vijf koolstofatomen. Kleine variaties in de structuur bepalen welk type prostaglandine het is en welke werking het heeft. Die subtiele verschillen maken dat prostaglandines zowel ontsteking kunnen aanwakkeren als beschermend kunnen werken, afhankelijk van het type en de plek in het lichaam.