Wat is deoxyribonucleïnezuur (DNA)?

In elke cel van je lichaam bevindt zich een bijzonder lang molecuul dat de volledige bouwtekening van jouw lichaam bevat: deoxyribonucleïnezuur, vrijwel altijd afgekort tot DNA. De officiële Nederlandse schrijfwijze is desoxyribonucleïnezuur, maar in de praktijk wordt bijna uitsluitend de afkorting DNA gebruikt, zowel in de spreekkamer als in wetenschappelijke publicaties.

Wat DNA doet

DNA draagt de genetische instructies die bepalen hoe je lichaam zich ontwikkelt, groeit, functioneert en zichzelf herstelt. Het gaat om een enorm lang molecuul (een zogenaamd macromolecuul) dat is opgebouwd uit twee strengen die om elkaar heen gewonden zijn in de bekende dubbele helixvorm. Langs die strengen zitten vier verschillende bouwstenen (basen) die in een specifieke volgorde zijn gerangschikt. Die volgorde vormt een soort code: de genetische code. Bepaalde stukken van die code worden genen genoemd en elk gen bevat de instructie voor een specifiek eiwit of een specifieke functie in je lichaam.

Hoe erfelijkheid werkt

Wanneer een cel zich deelt, wordt het volledige DNA gekopieerd zodat elke nieuwe cel dezelfde genetische informatie meekrijgt. Bij de voortplanting geven beide ouders de helft van hun DNA door aan hun kind. Zo wordt erfelijke informatie van generatie op generatie overgedragen. Dit verklaart waarom kinderen op hun ouders lijken, maar ook waarom bepaalde aandoeningen in families kunnen voorkomen.

Naast de klassieke overerving van de DNA-code zelf, speelt ook epigenetica een rol. Daarbij gaat het niet om veranderingen in de DNA-volgorde, maar om chemische markeringen op het DNA die bepalen welke genen wel of niet actief zijn. Er zijn aanwijzingen dat sommige van deze epigenetische markeringen ook aan volgende generaties kunnen worden doorgegeven, wat betekent dat omgevingsfactoren en leefstijl invloed kunnen hebben op de erfelijke informatie die je doorgeeft, zonder dat de DNA-code zelf verandert.

Waar DNA zich bevindt

Vrijwel alle cellen in je lichaam bevatten DNA. Het grootste deel zit verpakt in de celkern, georganiseerd in structuren die chromosomen heten. De mens heeft 46 chromosomen, verdeeld over 23 paren. Daarnaast bevatten de mitochondriën (de energiefabriekjes van de cel) een klein stukje eigen DNA.

DNA komt niet alleen bij mensen voor. Alle bekende levende organismen, van bacteriën tot planten en dieren, gebruiken DNA als drager van hun erfelijke informatie. Zelfs veel virussen maken er gebruik van.