Wat is een teken in de geneeskunde?

In de geneeskunde wordt het woord teken (ook wel klinisch teken of in het Engels sign) gebruikt voor iets dat een arts, verpleegkundige of andere zorgverlener kan waarnemen, meten of aantonen bij lichamelijk onderzoek. Denk aan koorts die met een thermometer wordt gemeten, een verhoogde bloeddruk, een zichtbare zwelling, een huiduitslag of een afwijkend geluid dat met een stethoscoop hoorbaar is. Het gaat dus altijd om iets dat van buitenaf vast te stellen is, onafhankelijk van wat de patiënt zelf vertelt.

Dat maakt een teken wezenlijk anders dan een symptoom. Een symptoom is een klacht die iemand zelf ervaart en beschrijft, zoals pijn, vermoeidheid of misselijkheid. Die klachten zijn subjectief, alleen de persoon zelf voelt ze. Een teken daarentegen is objectief: het kan door iemand anders worden gezien, gemeten of getest. Soms overlappen de twee. Koorts is daar een goed voorbeeld van: je kunt je warm en rillerig voelen (symptoom) en tegelijkertijd kan een zorgverlener met een thermometer een verhoogde lichaamstemperatuur vaststellen (teken).

Hoe tekenen worden gebruikt

Klinische tekenen spelen een centrale rol bij het stellen van een diagnose. Wanneer je bij een arts komt, begint die meestal met luisteren naar je klachten, je symptomen. Vervolgens gaat de arts op zoek naar tekenen: dingen die objectief waarneembaar zijn. Dat kan door te kijken, te voelen, te luisteren of te meten. Sommige tekenen zijn zo kenmerkend dat ze een eigen naam hebben gekregen. Het teken van Nikolsky is daar een voorbeeld van: wanneer licht wrijven over de huid ervoor zorgt dat de bovenste huidlagen loslaten van de onderliggende lagen, wijst dat op een blaarvorming veroorzakende huidaandoening. Andere voorbeelden van bekende tekenen zijn het teken van Babinski (een afwijkende voetzoolreflex die kan wijzen op zenuwschade) of een verhoogde vaattekening, waarbij verwijde bloedvaatjes vlak onder de huid zichtbaar worden.

Naast tekenen die met het blote oog of met eenvoudige hulpmiddelen waarneembaar zijn, bestaan er ook tekenen die pas zichtbaar worden bij laboratoriumonderzoek of beeldvorming, zoals een afwijkende bloedwaarde of een schaduw op een röntgenfoto. In alle gevallen geldt: het gaat om objectieve, meetbare of zichtbare aanwijzingen die richting geven aan de diagnose.

In de dagelijkse praktijk worden de woorden ’teken’ en ‘symptoom’ soms door elkaar gebruikt, ook door zorgverleners. Strikt genomen is het onderscheid echter helder: een teken is wat de waarnemer vaststelt, een symptoom is wat de patiënt meldt. Beide zijn waardevol en vullen elkaar aan bij het in kaart brengen van iemands gezondheidstoestand.