Wat zijn carotenoïden?

In wortels, paprika’s, tomaten, pompoen en zoete aardappelen zitten stoffen die deze groenten en vruchten hun opvallende gele, oranje of rode kleur geven. Die stoffen heten carotenoïden. Het zijn vetoplosbare pigmenten die van nature voorkomen in planten, algen en bepaalde bacteriën. Wat veel mensen niet weten: ook donkergroene bladgroenten zoals spinazie, boerenkool en andijvie bevatten flinke hoeveelheden carotenoïden, de groene kleur van chlorofyl overheerst daar alleen, waardoor je het geel en oranje niet ziet.

Twee hoofdgroepen

Carotenoïden worden onderverdeeld in twee grote families. De carotenen (zoals bètacaroteen, alfacaroteen en lycopeen) bestaan uitsluitend uit koolstof en waterstof. De xanthofyllen (zoals luteïne, zeaxanthine en astaxanthine) bevatten daarnaast ook zuurstof. Dit kleine chemische verschil heeft gevolgen voor hoe het lichaam ze opneemt en waar ze terechtkomen. Luteïne en zeaxanthine hopen zich bijvoorbeeld op in het netvlies van het oog, terwijl lycopeen zich vooral in de prostaat en de huid concentreert.

Wat ze doen in het lichaam

Mensen kunnen carotenoïden niet zelf aanmaken; ze komen uitsluitend via voeding binnen. Een deel van de carotenoïden (met name bètacaroteen, alfacaroteen en bètacryptoxanthine) kan het lichaam omzetten in vitamine A. Die worden daarom provitamine-A-carotenoïden genoemd. Vitamine A is onder meer belangrijk voor het gezichtsvermogen. Andere carotenoïden, zoals lycopeen en luteïne, hebben die provitamine-A-functie niet, maar werken wel als antioxidant: ze helpen vrije radicalen onschadelijk te maken en beschermen cellen zo tegen oxidatieve schade.

Carotenoïden bij dieren

Dieren maken zelf geen carotenoïden aan, maar nemen ze op via hun voeding en dat levert soms verrassende kleuren op. De roze kleur van flamingo’s komt doordat ze kreeftachtigen en blauwalgen eten die het xanthofyl astaxanthine bevatten. Dat pigment wordt ingebouwd in hun veren. Flamingo’s die in gevangenschap geen toegang hebben tot deze voedselbronnen, verbleken geleidelijk tot wit. Op vergelijkbare manier dankt een eidooier zijn gele kleur aan carotenoïden uit het voer van de kip.

De zes meest voorkomende carotenoïden in de menselijke voeding zijn bètacaroteen, alfacaroteen, bètacryptoxanthine, lycopeen, luteïne en zeaxanthine. Ze komen het best tot hun recht in combinatie met een beetje vet, omdat ze vetoplosbaar zijn, een scheutje olijfolie bij je salade helpt je lichaam dus om ze beter op te nemen.