Wat zijn fyto-oestrogenen?

In bepaalde planten komen stoffen voor die een opvallende gelijkenis vertonen met oestrogeen, het hormoon dat in het menselijk lichaam onder meer een rol speelt bij de ontwikkeling van vrouwelijke geslachtskenmerken en de botopbouw. Deze plantaardige stoffen worden fyto-oestrogenen genoemd. Het zijn geen hormonen in de klassieke zin (je lichaam maakt ze niet zelf aan) maar doordat hun moleculaire vorm sterk lijkt op die van oestradiol (de meest actieve vorm van oestrogeen), kunnen ze zich hechten aan dezelfde receptoren. Daardoor kunnen ze zowel oestrogeen-achtige als juist oestrogeen-remmende effecten uitoefenen, afhankelijk van de context.

Waar komen ze in voor?

Fyto-oestrogenen zitten in uiteenlopende voedingsmiddelen. De bekendste bronnen zijn sojaproducten zoals tofu, tempeh en sojadranken, die rijk zijn aan isoflavonen (met name genisteïne en daidzeïne). Daarnaast bevatten lijnzaad en andere zaden veel lignanen en komt coumestrol (uit een derde groep, de coumestanen) voor in onder meer luzerne en bepaalde peulvruchten. Deze drie categorieën vormen samen de hoofdindeling van fyto-oestrogenen.

Hoe werken ze in het lichaam?

Het bijzondere aan fyto-oestrogenen is hun tweezijdige werking. In weefsels waar weinig lichaamseigen oestrogeen aanwezig is (bijvoorbeeld na de overgang) kunnen ze een mild oestrogeen-achtig effect hebben doordat ze de oestrogeenreceptor activeren. In situaties waar juist veel oestrogeen circuleert, kunnen ze de receptor bezetten zonder die volledig te activeren, waardoor ze eerder remmend werken. Dit maakt hun biologische effect genuanceerd en contextafhankelijk.

Een meta-analyse uit 2025 vond bij vrouwen rond de overgang een bescheiden verbetering van de totale overgangsklachten en een afname van hartkloppingen. Voor opvliegers was er in deze analyse geen duidelijk effect. Meta-analyses tonen ook aan dat fyto-oestrogenen geen significante invloed hebben op de dikte van het baarmoederslijmvlies bij postmenopauzale vrouwen. Bij mannen blijkt uit een uitgebreide meta-analyse van 41 studies dat soja en isoflavonen geen meetbaar effect hebben op testosteron- of oestrogeenspiegels, ondanks hardnekkige zorgen daarover.

Wie krijgt er veel binnen?

De inname van fyto-oestrogenen verschilt sterk per eetpatroon. In Oost-Aziatische landen, waar soja een vast onderdeel van de dagelijkse voeding is, ligt de consumptie vele malen hoger dan in westerse landen. Dit verschil in blootstelling speelt een rol in epidemiologisch onderzoek naar de mogelijke gezondheidseffecten van deze stoffen.