Wat is ondervoeding?

Wanneer je lichaam langere tijd niet genoeg voedingsstoffen of energie krijgt om zichzelf in stand te houden, spreken we van ondervoeding. In het Engels wordt de term malnutrition gebruikt, die strikt genomen breder is: die omvat zowel een tekort als een overschot aan voedingsstoffen. In het Nederlands verwijst ondervoeding vrijwel altijd naar een tekort.

Hoe ondervoeding ontstaat

De oorzaken lopen sterk uiteen. Soms eet iemand simpelweg te weinig, door gebrek aan eetlust, kauw- of slikproblemen, of doordat er onvoldoende voedsel beschikbaar is. Maar ook als iemand wél eet, kan ondervoeding optreden. Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer de darmen voedingsstoffen niet goed opnemen, iets wat malabsorptie wordt genoemd. Daarnaast zijn er situaties waarin het lichaam juist méér energie en voedingsstoffen verbruikt dan normaal, zoals bij ernstige ziekte, koorts of wondgenezing. Als de inname daar niet op wordt aangepast, ontstaat een tekort.

Bepaalde ziekten verhogen het risico aanzienlijk. Bij kanker speelt ondervoeding een grote rol: afhankelijk van het type tumor en de behandeling kan de voedingstoestand snel achteruitgaan, mede door verminderde eetlust, misselijkheid en een verhoogde stofwisseling. Ook bij levercirrose is ondervoeding een veelvoorkomend probleem dat de prognose sterk beïnvloedt. Eetstoornissen zoals anorexia nervosa en boulimia zijn eveneens bekende oorzaken.

Wie loopt risico?

Ondervoeding komt vaker voor dan veel mensen denken en niet alleen in gebieden met voedselschaarste. In westerse landen treft het vooral ouderen, ziekenhuispatiënten en mensen met chronische aandoeningen. Bij ouderen spelen verminderde eetlust, eenzaamheid en veranderingen in smaak en reuk een rol. In ziekenhuizen en zorginstellingen wordt ondervoeding soms pas laat herkend, omdat de aandacht vooral uitgaat naar de onderliggende ziekte.

Wat je eraan merkt

De verschijnselen hangen af van hoe ernstig het tekort is en welke voedingsstoffen ontbreken. Bij milde ondervoeding merk je misschien weinig. Bij langduriger tekorten kunnen vermoeidheid, gewichtsverlies en verminderde spierkracht optreden, een combinatie van verminderde spierkracht en verlies van spiermassa of spierkwaliteit heet sarcopenie en komt vooral bij ouderen en chronisch zieken veel voor. Andere mogelijke signalen zijn een verminderde weerstand tegen infecties, trage wondgenezing, droge of dunner wordende huid en concentratieproblemen.

Een tekort aan één specifieke voedingsstof kan heel gerichte klachten geven. Zo kan een vitamine C-tekort leiden tot scheurbuik, een tekort aan vitamine D tot rachitis bij kinderen en een tekort aan B-vitamines tot bloedarmoede of neurologische klachten.

Hoe het wordt vastgesteld

Internationaal zijn er afspraken gemaakt over wanneer iemand officieel als ondervoed geldt. De zogenaamde GLIM-criteria, opgesteld door een samenwerkingsverband van klinische voedingsorganisaties wereldwijd, combineren twee soorten kenmerken: enerzijds meetbare factoren zoals onbedoeld gewichtsverlies of een lage body mass index, anderzijds onderliggende oorzaken zoals verminderde voedselinname of de aanwezigheid van ziekte. Pas als er uit beide categorieën minstens één kenmerk aanwezig is, wordt de diagnose gesteld.

Opvallend is dat ondervoeding door de omgeving (familieleden, verzorgers) vaak eerder wordt opgemerkt dan door de persoon zelf. Dat maakt oplettendheid van naasten bijzonder waardevol.