Wat is vitamine B1?

In je lichaam draait vrijwel alles op energie. Om die energie te maken uit voedsel (uit koolhydraten, vetten en eiwitten) heeft je lichaam vitamine B1 nodig, beter bekend als thiamine. Het is een wateroplosbare vitamine, wat betekent dat je lichaam er maar een beperkte voorraad van kan aanleggen. Wat je niet gebruikt, verlaat het lichaam vrij snel via de urine. Daardoor ben je afhankelijk van een regelmatige inname via je voeding.

Thiamine werkt als een onmisbare schakel in de mitochondriën, de energiefabriekjes van je cellen. Daar helpt het bij de omzetting van glucose, vetzuren en aminozuren naar ATP, de brandstof waar je cellen op draaien. Zonder voldoende thiamine stokt dat proces, waardoor er melkzuur en pyruvaat ophopen in het lichaam. Vooral organen die veel energie verbruiken, zoals de hersenen, het hart en het zenuwstelsel, zijn daar gevoelig voor.

Waar zit het in?

Thiamine komt van nature voor in een breed scala aan voedingsmiddelen. Brood en graanproducten, aardappelen, groente, vlees en vleeswaren en zuivelproducten zijn allemaal bronnen. In veel landen wordt meel verrijkt met thiamine, waardoor brood een belangrijke leverancier is in het dagelijkse eetpatroon.

Wanneer ontstaat een tekort?

Bij de meeste mensen die gevarieerd eten komt een tekort zelden voor. Toch zijn er situaties waarin het risico verhoogd is. Mensen met chronisch overmatig alcoholgebruik lopen extra risico, omdat alcohol de opname van thiamine in de darm verstoort. Na een maagverkleining (bariatrische chirurgie) komt een tekort opvallend vaak voor, onderzoek laat zien dat zo’n 27% van de patiënten na een dergelijke ingreep een vitamine B1-tekort ontwikkelt. Ook bij diabetes lijken de thiaminespiegels in het bloed gemiddeld lager te liggen dan bij mensen zonder diabetes, al is het precieze mechanisme daarachter nog onderwerp van onderzoek.

Tijdens zwangerschap en borstvoeding neemt de behoefte aan thiamine toe. Een tekort bij de moeder kan gevolgen hebben voor de zuigeling, vooral in gebieden waar de voeding eenzijdig is. In Zuid- en Zuidoost-Azië is infantiele beriberi (een ernstige vorm van thiaminegebrek bij baby’s) nog altijd een bekende oorzaak van zuigelingensterfte. Maar ook in welvarende landen worden af en toe gevallen van thiaminegebrek bij kinderen gemeld, vaak in onverwachte situaties.

Wat merk je bij een tekort?

De klachten bij een thiaminegebrek zijn breed en kunnen meerdere orgaansystemen raken. Dat maakt het lastig te herkennen. De bekendste ziektebeelden zijn:

• Droge beriberi: treft vooral het zenuwstelsel, met klachten als tintelingen, gevoelloosheid en spierzwakte in armen en benen.
• Natte beriberi: treft het hart en de bloedsomloop, met vochtophoping (oedeem) en hartfalen als mogelijke gevolgen.
• Wernicke-encefalopathie: een acute aandoening van de hersenen met verwardheid, oogbewegingsstoornissen en problemen met coördinatie. Wanneer dit niet tijdig wordt herkend, kan het overgaan in het Wernicke-Korsakoff-syndroom, waarbij ernstige geheugenproblemen op de voorgrond staan.

Omdat de klachten zo uiteenlopend zijn (van vermoeidheid en prikkelbaarheid tot hartklachten en neurologische uitval) wordt een thiaminegebrek in de praktijk regelmatig gemist of pas laat herkend. Artsen spreken daarom ook wel van thiamine deficiency disorders (TDD’s): een verzamelnaam voor het hele spectrum aan verschijnselen dat bij een tekort kan optreden.