Wat is basale stofwisseling?

Zelfs als je de hele dag stil zou liggen en niets zou doen, verbruikt je lichaam flink wat energie. Je hart klopt, je longen ademen, je cellen delen zich, je hersenen zijn actief en je lichaamstemperatuur wordt op peil gehouden. Al die energie die daarvoor nodig is, noemen we de basale stofwisseling, ook wel het basaal metabolisme of in het Engels basal metabolic rate (BMR) genoemd. Het gaat dus puur om het energieverbruik in rust, zonder dat spijsvertering, beweging of andere activiteiten meetellen.

Hoe wordt het gemeten?

Om de basale stofwisseling zuiver te meten, moet aan strikte voorwaarden worden voldaan. Je ligt ontspannen in een omgeving met een aangename temperatuur (rond 22 °C), je bent wakker, je hebt minstens twaalf uur niet gegeten en je bent fysiek noch mentaal belast. De referentiemethode hiervoor is indirecte calorimetrie, waarbij wordt gemeten hoeveel zuurstof je lichaam verbruikt en hoeveel koolstofdioxide het produceert. Uit die hoeveelheden valt nauwkeurig af te leiden hoeveel energie je lichaam op dat moment verbrandt. In de praktijk worden ook voorspellingsformules gebruikt om de BMR te schatten, maar die blijken bij veel mensen (en zeker bij sporters) behoorlijk onnauwkeurig te zijn.

Hoeveel energie gaat erin zitten?

De basale stofwisseling is verantwoordelijk voor zo’n 60 tot 75 procent van je totale dagelijkse energieverbruik. Dat is verreweg het grootste deel. De rest gaat op aan lichamelijke activiteit en aan het verwerken van voedsel (het zogenaamde thermisch effect van eten). Hoeveel energie je basale stofwisseling precies vraagt, verschilt van persoon tot persoon.

Wat bepaalt hoe hoog je basale stofwisseling is?

Verschillende factoren spelen een rol:

• Lichaamssamenstelling: Spierweefsel verbruikt in rust meer energie dan vetweefsel. Mensen met relatief meer spiermassa hebben daarom doorgaans een hogere BMR.
• Leeftijd: Naarmate je ouder wordt, daalt je basale stofwisseling geleidelijk. Leeftijdseffecten hangen onder meer samen met veranderingen in spiermassa en orgaanweefsel. Cijfers over het totale dagelijkse verbruik zijn niet hetzelfde als een daling van de basale stofwisseling.
• Geslacht: Mannen hebben gemiddeld een hogere BMR dan vrouwen, grotendeels doordat zij over het algemeen meer spiermassa en een groter lichaamsoppervlak hebben.
• Hormonale schommelingen: Bij vrouwen kan de fase van de menstruatiecyclus een licht effect hebben op de ruststofwisseling. In de luteale fase (na de eisprong) ligt het energieverbruik in rust iets hoger dan in de folliculaire fase.

Bijzonderheden

Een veelvoorkomend misverstand is dat de basale stofwisseling hetzelfde is als de ruststofwisseling (resting metabolic rate, RMR). Het verschil zit in de meetomstandigheden: bij de RMR zijn de eisen iets minder streng, waardoor de gemeten waarde meestal een fractie hoger uitvalt dan de echte BMR. In de praktijk worden de termen vaak door elkaar gebruikt.

Bij fors gewichtsverlies (bijvoorbeeld na een maagverkleining) daalt de basale stofwisseling. Dat hangt nauw samen met de hoeveelheid gewicht die iemand verliest. Opvallend genoeg maakt het ook uit hoe snel je afvalt: in sommige vergelijkingen bleef de ruststofwisseling bij geleidelijk afvallen beter behouden. De uitkomst hangt ook af van het gewichtsverlies, de lichaamssamenstelling en de onderzochte aanpak.