Wat is orgaandonatie?

Wanneer iemand een of meer organen of weefsels afstaat zodat die bij een ander persoon kunnen worden getransplanteerd, spreken we van orgaandonatie. Het gaat om een bewuste keuze, of die nu door de donor zelf is vastgelegd, of na overlijden door nabestaanden wordt genomen. Orgaandonatie vormt wereldwijd de meest doeltreffende oplossing voor mensen met ernstig orgaanfalen.

Levende en overleden donoren

Er bestaan twee hoofdvormen. Bij donatie bij leven staat iemand een orgaan of een deel daarvan af terwijl hij of zij nog leeft. Dat kan bijvoorbeeld een nier zijn, of een gedeelte van de lever, long of darm. Het lichaam kan in veel gevallen met het resterende weefsel goed blijven functioneren. Bij postmortale donatie worden organen afgestaan na het overlijden van de donor. In dat geval komen meer organen in aanmerking: nieren, lever, hart, longen, alvleesklier en darmen. Een groot deel van de beschikbare organen is afkomstig van mensen die hersendood zijn verklaard, bijvoorbeeld na een ernstig hersenletsel of een hartstilstand waarvan ze niet herstelden.

Toestemming en registratie

Hoe orgaandonatie geregeld is, verschilt per land. In sommige landen geldt een opt-in-systeem, waarbij je je actief moet aanmelden als donor. Andere landen werken met een opt-out-systeem (ook wel geen-bezwaarsysteem genoemd), waarbij iedereen in principe donor is tenzij je bezwaar hebt gemaakt. Onderzoek laat zien dat het type systeem op zichzelf niet automatisch leidt tot meer donoren, de manier waarop het hele donatieproces is georganiseerd, inclusief de begeleiding van families en de capaciteit van ziekenhuizen, speelt minstens zo’n grote rol. Spanje wordt vaak als voorbeeld aangehaald vanwege het hoogste donoraantal ter wereld, wat samenhangt met een breed pakket aan maatregelen rondom het hele donatietraject.

De kloof tussen vraag en aanbod

Een terugkerend probleem is dat er wereldwijd veel meer mensen op een wachtlijst staan dan er organen beschikbaar zijn. Nieren zijn veruit het meest getransplanteerde orgaan, maar ook voor harten, levers en longen bestaan lange wachtlijsten. De schaarste heeft meerdere oorzaken. Niet iedereen registreert zich als donor en ook wanneer iemand wel geregistreerd staat, moeten nabestaanden vaak alsnog instemmen. In het Verenigd Koninkrijk weigert de familie in ruim vier op de tien gevallen toestemming. Factoren die meespelen bij die beslissing zijn onder meer de emotionele belasting van het moment, onzekerheid over de wensen van de overledene en religieuze of culturele overtuigingen.

Religie en persoonlijke overtuigingen

De houding tegenover orgaandonatie wordt sterk beïnvloed door persoonlijke, culturele en religieuze opvattingen. De meeste grote wereldreligies staan orgaandonatie in principe toe of moedigen het zelfs aan als daad van naastenliefde, maar de interpretatie verschilt per stroming en per individu. Onderzoek wijst uit dat misverstanden over wat een geloof precies voorschrijft een belangrijke reden kunnen zijn om niet te doneren. Een beter begrip van deze overtuigingen kan helpen om de kloof tussen vraag en aanbod te verkleinen.

Hersendood en donatie na hartstilstand

Bij overleden donoren wordt onderscheid gemaakt tussen donatie na hersendood (DBD) en donatie na circulatoire dood (DCD), waarbij het hart definitief is gestopt. Onder patiënten die na reanimatie en ernstig hersenletsel vóór ziekenhuisontslag overleden, werd in onderzoek ruim tien procent hersendood verklaard. Van de hersendood verklaarde patiënten kan vervolgens een aanzienlijk deel daadwerkelijk organen doneren. Zorgvuldige screening van deze patiënten is daarom van groot belang.