Wat is een synergist?

In de geneeskunde en biologie kom je de term synergist tegen in twee heel verschillende contexten: bij spieren en bij stoffen. De rode draad is samenwerking, maar bij spieren betekent het eenvoudig dat een spier een andere spier bij een beweging helpt.

Synergist als spier

Bij bewegingen werken spieren zelden alleen. De spier die de hoofdbeweging uitvoert heet de agonist. Een synergist is een spier die deze hoofdbeweging begeleidt en ondersteunt, zonder zelf de primaire kracht te leveren. Zo’n meewerkende spier kan bijvoorbeeld een gewricht stabiliseren zodat de agonist zijn werk goed kan doen, of een ongewenste nevenbeweging tegengaan. Zonder synergisten zouden veel alledaagse bewegingen (van het optillen van een kopje tot het draaien van je hoofd) een stuk minder gecoördineerd verlopen.

Synergist als stof

In de farmacologie en toxicologie is een synergist een stof die zelf weinig of geen eigen werking heeft, maar de effectiviteit van een andere werkzame stof flink kan vergroten. Dit verschijnsel heet synergisme: het gecombineerde effect is groter dan de som van de afzonderlijke effecten.

Een bekend voorbeeld is piperonylbutoxide (PBO), een stof die veel wordt gebruikt in combinatie met insecticiden. PBO doodt zelf geen insecten, maar remt bepaalde enzymen in het lichaam van muggen die normaal gesproken het insecticide zouden afbreken. Door die afbraak te blokkeren, blijft het insecticide langer en sterker werkzaam. Dit principe wordt onder meer toegepast in klamboes die zijn behandeld met een combinatie van pyrethroïden en PBO, bedoeld om malariamuggen te bestrijden, ook muggen die al resistent zijn geworden tegen het insecticide alleen.

Hetzelfde mechanisme speelt bij geneesmiddelen: sommige stoffen remmen de enzymen die een medicijn in het lichaam afbreken, waardoor dat medicijn effectiever wordt. Het samenspel tussen twee stoffen kan dus heel bewust worden ingezet om een gewenst effect te versterken.

Of het nu gaat om spieren die samen een beweging mogelijk maken of om stoffen die elkaars werking vergroten, de kern van het begrip synergist is altijd: versterking door samenwerking.