Wat is het zenuwstelsel?

Alles wat je doet, voelt en denkt wordt mogelijk gemaakt door je zenuwstelsel. Het is het communicatienetwerk van je lichaam: een uitgebreid stelsel van zenuwcellen dat signalen heen en weer stuurt tussen je hersenen en de rest van je lichaam. Daarmee coördineert het niet alleen bewuste handelingen zoals lopen of praten, maar ook processen waar je niet bij nadenkt, zoals je hartslag, ademhaling en spijsvertering.

Indeling

Het zenuwstelsel wordt op twee manieren ingedeeld. De eerste is anatomisch, op basis van waar de structuren zich bevinden:

• Het centrale zenuwstelsel (CZS) omvat de hersenen en het ruggenmerg. Dit is het verwerkingscentrum waar binnenkomende informatie wordt geïnterpreteerd en van waaruit opdrachten naar de rest van het lichaam worden gestuurd. Het ruggenmerg fungeert daarbij als doorgeefluik tussen de hersenen en het lichaam, maar kan ook zelfstandig snelle reflexen aansturen.
• Het perifere zenuwstelsel bestaat uit alle zenuwen die vanuit de hersenen en het ruggenmerg naar de rest van het lichaam lopen, naar je armen, benen, organen, huid en zintuigen. Deze zenuwen brengen prikkels van buitenaf naar het centrale zenuwstelsel en dragen opdrachten terug naar spieren en klieren.

De tweede indeling is functioneel en gaat over wát het zenuwstelsel aanstuurt:

• Het somatische zenuwstelsel regelt alles wat je bewust kunt aansturen, zoals het optillen van een kopje of het draaien van je hoofd.
• Het autonome zenuwstelsel werkt grotendeels onbewust en houdt je interne organen draaiende. Het zorgt ervoor dat je hart klopt, je darmen bewegen en je bloeddruk op peil blijft. Dit autonome deel splitst zich weer op in het sympathische zenuwstelsel (dat je lichaam activeert bij inspanning of stress) en het parasympathische zenuwstelsel (dat zorgt voor rust en herstel).

Hoe het werkt

De bouwstenen van het zenuwstelsel zijn zenuwcellen, ook wel neuronen genoemd. Een neuron kan elektrische signalen ontvangen, verwerken en doorgeven aan andere zenuwcellen, spieren of klieren. Die signaaloverdracht tussen neuronen gebeurt via kleine spleetjes (synapsen) waar chemische stoffen (neurotransmitters) de boodschap van de ene cel naar de andere overbrengen. Op die manier kan een prikkel in je vingertop binnen een fractie van een seconde je hersenen bereiken.

Naast neuronen bevat het zenuwstelsel ook gliacellen. Die ondersteunen en beschermen de zenuwcellen, voeren afvalstoffen af en helpen de juiste omgeving in stand te houden. Recent onderzoek naar het zogenaamde glymfatische systeem laat zien dat gliacellen een belangrijke rol spelen bij het opruimen van afvalstoffen in de hersenen, vooral tijdens de slaap.

Bijzonderheden

Het menselijk zenuwstelsel bevat naar schatting tientallen miljarden zenuwcellen, waarvan het overgrote deel zich in de hersenen bevindt. Het is een van de meest complexe structuren in de natuur. Hoewel zenuwcellen in het perifere zenuwstelsel zich tot op zekere hoogte kunnen herstellen na schade, is dat vermogen in de hersenen en het ruggenmerg veel beperkter. Dat maakt het centrale zenuwstelsel bijzonder kwetsbaar voor letsel en ziekte.