Wat zijn micro-organismen?

Overal om je heen (op je huid, in de lucht, in de grond en in je voedsel) bevinden zich ontelbare organismen die met het blote oog onzichtbaar zijn. Deze worden micro-organismen genoemd, ook wel microben in de volksmond. Het gaat om levende wezens van microscopisch of zelfs submicroscopisch formaat, die als losse cel of als kolonie van cellen kunnen bestaan.

Welke soorten zijn er?

Onder de noemer micro-organismen valt een brede verzameling van levensvormen:

• Bacteriën: eencellige organismen zonder celkern. Ze komen in enorme aantallen voor, zowel in en op het menselijk lichaam als in de natuur. Sommige zijn onmisbaar voor de spijsvertering, andere kunnen juist ziekten veroorzaken.
• Archaea: lijken uiterlijk op bacteriën, maar vormen een apart domein van het leven. Ze worden vaak aangetroffen in extreme milieus, zoals hete bronnen of zeer zout water.
• Schimmels en gisten: gisten zijn eencellige schimmels. Beide spelen een grote rol in voedselprocessen: denk aan het rijzen van brooddeeg of de fermentatie van bier. Sommige schimmels produceren stoffen die schadelijk zijn voor de gezondheid.
• Protozoa: eencellige organismen mét celkern, zoals amoeben. Sommige soorten leven als parasiet en kunnen infecties veroorzaken.
• Algen: eencellige varianten hiervan worden tot de micro-organismen gerekend. Ze leven vooral in water en spelen een belangrijke rol in ecosystemen.

Over virussen bestaat discussie: ze worden strikt genomen niet als levende organismen beschouwd omdat ze zich niet zelfstandig kunnen voortplanten. Toch worden ze in de praktijk vaak in één adem met micro-organismen genoemd, omdat ze vergelijkbaar klein zijn en ziekte kunnen veroorzaken.

Waar komen ze voor?

Micro-organismen zijn werkelijk overal aanwezig. Ze leven in de bodem, in rivieren en oceanen, op planten, op dieren en in het menselijk lichaam. Het menselijk maag-darmkanaal herbergt een bijzonder rijk en complex ecosysteem van microben, het zogenaamde microbioom. De bacteriën daarin zijn niet zomaar passagiers: ze leven in een soort samenwerking met hun gastheer. Ze helpen bij de vertering van voedsel, produceren bepaalde voedingsstoffen en spelen een rol bij het afweersysteem.

Nuttig én schadelijk

Het is een misverstand dat micro-organismen per definitie schadelijk zijn. Verreweg de meeste soorten zijn onschadelijk of zelfs nuttig. In de voedingsindustrie worden bacteriën en gisten al eeuwenlang ingezet voor fermentatie, denk aan yoghurt, kaas, zuurkool en kombucha. Bepaalde darmbacteriën produceren bovendien stoffen die schadelijke ziekteverwekkers op afstand houden.

Aan de andere kant zijn er micro-organismen die voedsel kunnen bederven of ziekten veroorzaken. Bekende voorbeelden zijn salmonella en listeria, bacteriën die via besmet voedsel in het lichaam terechtkomen. Ook sommige schimmels vormen giftige stoffen (mycotoxinen) die bij inname schadelijk zijn.

Het woord ‘microbieel’ wordt gebruikt als iets betrekking heeft op of veroorzaakt wordt door micro-organismen. De wetenschappelijke studie van deze kleine levensvormen begon in de zeventiende eeuw, toen Anton van Leeuwenhoek ze voor het eerst onder een zelfgebouwde microscoop waarnam. Sindsdien is duidelijk geworden hoe groot hun invloed is, zowel op onze gezondheid als op vrijwel alle natuurlijke processen op aarde.