Wat zijn microben?

In de medische wereld en in het dagelijks taalgebruik worden microben en micro-organismen door elkaar gebruikt. Het gaat om een wereld die zo klein is dat je een microscoop nodig hebt om haar te bekijken. Het gaat om een enorm diverse groep organismen: van bacteriën en schimmels tot virussen, algen en zogenaamde archaea. Sommige bestaan uit één enkele cel, andere vormen kleine kolonies van cellen die samenwerken.

Een onzichtbare wereld

Het bestaan van microben werd al eeuwen vermoed voordat iemand ze daadwerkelijk kon waarnemen. In de jaren 1670 was het de Nederlandse wetenschapper Anton van Leeuwenhoek die met zijn zelfgemaakte microscopen voor het eerst micro-organismen zag en beschreef. Bijna twee eeuwen later toonde Louis Pasteur aan dat microben verantwoordelijk waren voor het bederven van voedsel, waarmee hij de toen gangbare theorie van ‘spontane generatie’ (het idee dat leven vanzelf uit dode materie kon ontstaan) definitief ontkrachtte. Kort daarna ontdekte Robert Koch dat specifieke micro-organismen de veroorzakers waren van ziekten als tuberculose, cholera en miltvuur.

Soorten microben

• Bacteriën: eencellige organismen zonder celkern. Ze komen werkelijk overal voor: in de bodem, in water, op je huid en in je darmen.
• Schimmels: kunnen eencellig zijn (zoals gisten) of meercellig (zoals de schimmels die je op oud brood ziet). Ze spelen een grote rol bij fermentatie van voedsel.
• Virussen: strikt genomen geen cellen, maar minuscule pakketjes genetisch materiaal die zich alleen binnen een gastheercel kunnen vermenigvuldigen.
• Archaea: lijken uiterlijk op bacteriën, maar vormen een geheel eigen tak aan de levensboom. Ze leven vaak onder extreme omstandigheden, zoals in hete bronnen of zoutmeren.
• Algen: microscopisch kleine organismen die, net als planten, fotosynthese uitvoeren.

Niet alleen ziekteverwekkers

Hoewel veel mensen microben vooral associëren met infecties en ziekte, is het overgrote deel van de micro-organismen onschadelijk of zelfs nuttig. In je darmen leeft een enorme gemeenschap van microben, het darmmicrobioom, die complexe voedingsstoffen helpt afbreken en een rol speelt bij je algehele gezondheid. Onderzoek laat zien dat de samenstelling van dit microbioom wordt beïnvloed door wat je eet: vezels uit plantaardig voedsel worden door darmbacteriën gefermenteerd tot stoffen die de darmgezondheid ondersteunen.

Ook in gefermenteerd voedsel zoals yoghurt, zuurkool en miso zijn microben de stille kracht achter het proces. De micro-organismen die hierbij betrokken zijn, hebben soms eigenschappen die als probiotisch worden beschouwd, zoals het ondersteunen van een gezonde darmflora of het produceren van antimicrobiële stoffen.

Aan de andere kant kunnen bepaalde microben wel degelijk ziekten veroorzaken. Zo zijn bacteriën en schimmels bekende verwekkers van ooginfecties zoals keratitis en kunnen micro-organismen in de urinewegen urineweginfecties veroorzaken. Welke microbe precies de boosdoener is, wordt in de medische praktijk vastgesteld met kweekmethoden in het laboratorium.