Wat is een organisme?

Wanneer je in een medische of biologische context het woord organisme tegenkomt, gaat het over elk levend wezen dat zelfstandig functioneert. Denk aan dieren, planten, schimmels, bacteriën en archaea, maar ook aan eencellige wezens die met het blote oog niet te zien zijn. Wat al deze levensvormen gemeen hebben, is dat ze een eigen stofwisseling hebben: ze nemen stoffen en energie op uit hun omgeving, verwerken die en gebruiken ze om zichzelf te onderhouden, te groeien en zich voort te planten.

Het begrip organisme is breed. Een walvis is een organisme, maar een melkzuurbacterie op een stukje kaas ook. In de gezondheidszorg komt de term vooral naar voren als het gaat om micro-organismen: bacteriën, gisten, schimmels, virussen en eencellige parasieten. Die zijn zo klein dat je ze alleen onder een microscoop kunt zien. Ze leven overal, op je huid, in je darmen, in de lucht, in voedsel. Sommige zijn nuttig of zelfs onmisbaar voor je gezondheid, zoals de bacteriën in je darmflora. Andere kunnen juist ziekte veroorzaken of voedsel laten bederven.

Wat een organisme onderscheidt van levenloze materie, is dat de verschillende onderdelen samenwerken als een geïntegreerd geheel. Bij meercellige organismen (zoals mensen) zijn cellen georganiseerd in weefsels en organen, die elk een specifieke taak vervullen. Het hart pompt bloed rond, de longen zorgen voor gasuitwisseling, de nieren filteren afvalstoffen. Bij eencellige organismen gebeurt dat allemaal binnen één cel.

In de moderne biologie is er overigens nog steeds discussie over waar je precies de grens trekt. Virussen worden door de meeste wetenschappers niet als volwaardige organismen beschouwd, omdat ze geen eigen stofwisseling hebben en een gastheercel nodig hebben om zich voort te planten. Toch worden ze in de medische praktijk vaak in één adem genoemd met micro-organismen, simpelweg omdat ze vergelijkbare rollen spelen bij infecties.