Wat is screening?

Bij screening wordt iemand onderzocht op een ziekte of aandoening zonder dat diegene daar op dat moment klachten van heeft. Het idee erachter is dat je bepaalde ziekten met gericht onderzoek kunt opsporen voordat ze duidelijke symptomen geven. Door vroeg op te sporen, kan een aandoening in een fase worden gevonden waarin de vooruitzichten doorgaans gunstiger zijn.

Hoe werkt screening in de praktijk?

Screening richt zich op grote groepen mensen die een verhoogd risico lopen op een bepaalde aandoening, bijvoorbeeld vanwege leeftijd, geslacht of andere kenmerken. Denk aan het bevolkingsonderzoek naar borstkanker, waarbij vrouwen vanaf een bepaalde leeftijd worden uitgenodigd voor een mammografie, of aan het onderzoek naar darmkanker via een ontlastingstest die kleine hoeveelheden bloed kan opsporen die met het blote oog niet zichtbaar zijn. Ook bij zwangerschap wordt screening ingezet, bijvoorbeeld om depressie of angstklachten op te sporen met behulp van vragenlijsten zoals de Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS) of de Patient Health Questionnaire (PHQ-9).

Screening kan op verschillende manieren plaatsvinden: via bloedonderzoek, beeldvorming, lichamelijk onderzoek of gestandaardiseerde vragenlijsten. Welke methode wordt gebruikt, hangt af van de aandoening waarnaar gezocht wordt. Bij diabetes type 2 worden bijvoorbeeld nuchtere bloedsuikertests of HbA1c-metingen ingezet om de ziekte op te sporen bij mensen die nog geen symptomen ervaren. Bij jonge kinderen bestaan er screeningsinstrumenten om vroegtijdig signalen van een autismespectrumstoornis te herkennen, zodat er eerder duidelijkheid komt.

Screening is geen diagnose

Een belangrijk onderscheid: een screeningstest is niet hetzelfde als een diagnostische test. Screening geeft een eerste indicatie, het filtert als het ware mensen eruit bij wie nader onderzoek zinvol is. Pas na aanvullend diagnostisch onderzoek kan een definitieve diagnose worden gesteld. Een screeningstest kan daarbij vals-positieve resultaten opleveren (de test slaat alarm terwijl er niets aan de hand is) of vals-negatieve resultaten (de test mist een aandoening die er wel is). De betrouwbaarheid van een screeningstest wordt daarom uitgedrukt in sensitiviteit (hoe goed de test zieke mensen opspoort) en specificiteit (hoe goed de test gezonde mensen correct als gezond aanmerkt).

Niet elke aandoening leent zich voor screening. Een goede screeningstest moet betrouwbaar genoeg zijn, de aandoening moet voldoende vaak voorkomen in de onderzochte groep en vroege opsporing moet daadwerkelijk verschil maken voor het verloop. Screening wordt daarom altijd zorgvuldig afgewogen: de voordelen van vroege opsporing worden afgezet tegen mogelijke nadelen, zoals onnodige ongerustheid of vervolgonderzoeken bij vals-positieve uitslagen.

Het begrip screening wordt ook breder gebruikt, bijvoorbeeld bij donorscreening, waarbij potentiële donoren van bloed, weefsels of organen worden beoordeeld op geschiktheid aan de hand van hun medische voorgeschiedenis en lichamelijk onderzoek.