Wat is serotonine?

In je lichaam circuleert een stof die op talloze processen invloed uitoefent: serotonine, in de wetenschap ook aangeduid als 5-hydroxytryptamine (5-HT). Het is een zogenaamde monoamine-neurotransmitter, een signaalmolecuul dat boodschappen overbrengt tussen zenuwcellen. Wat veel mensen verrast, is dat het grootste deel van alle serotonine niet in de hersenen zit, maar in het maag-darmkanaal. Daar beïnvloedt het onder andere de darmbewegingen. Daarnaast komt serotonine voor in bloedplaatjes, waar het bijdraagt aan de bloedstolling door bloedvaten te vernauwen (vasoconstrictie).

Aanmaak en werking

Serotonine wordt aangemaakt uit tryptofaan, een aminozuur dat je via voeding binnenkrijgt. Via een proces van hydroxylering en decarboxylering wordt tryptofaan omgezet in serotonine. In de hersenen vindt de productie plaats in speciale zenuwcellen (serotonerge neuronen) waarvan de cellichamen liggen in de raphekernen, een groep kernen in de hersenstam. Van daaruit vertakken ze zich naar vrijwel alle hersengebieden, waaronder de prefrontale cortex.

Eenmaal vrijgegeven in de ruimte tussen zenuwcellen (de synaptische spleet) bindt serotonine aan specifieke serotonine-receptoren (5-HTR). Er bestaan meerdere typen van deze receptoren, elk met een eigen functie. Hoe lang serotonine actief blijft, hangt grotendeels af van de serotoninetransporter (SERT): een eiwit dat serotonine weer terugpompt in de zenuwcel. De balans tussen afgifte en heropname bepaalt dus hoeveel serotonine er beschikbaar is voor signaaloverdracht.

Functies in het lichaam

De invloed van serotonine is breed. In de hersenen speelt het een regulerende rol bij stemming, slaap, eetlust, geheugen, leervermogen en het beloningssysteem. Het werkt bovendien als een soort rem op het dopaminesysteem, waardoor het mede bepaalt hoe je je voelt en hoe je op prikkels reageert. Buiten de hersenen is serotonine betrokken bij de spijsvertering, bloedplaatjesaggregatie en ontstekingsprocessen. Recenter onderzoek laat ook zien dat serotonine in hersenzenuwcellen de aanmaak van nieuwe mitochondriën (de energiefabriekjes van cellen) kan stimuleren via de 5-HT2A-receptor.

Serotonine en stemming

Jarenlang gold het idee dat een tekort aan serotonine de directe oorzaak is van depressie. Die zogenaamde serotoninehypothese is inmiddels genuanceerder geworden. Een grootschalige systematische review uit 2022 in Molecular Psychiatry concludeerde dat er geen overtuigend bewijs is dat depressie simpelweg wordt veroorzaakt door een verlaagde serotonineconcentratie of -activiteit. Dat betekent niet dat serotonine onbelangrijk is bij stemmingsstoornissen, maar wel dat het beeld complexer is dan lang werd aangenomen. Verstoringen in het serotoninesysteem worden ook in verband gebracht met angststoornissen en autisme.

Serotoninesyndroom

Wanneer de serotoninespiegel in het lichaam te sterk stijgt (meestal door een combinatie van medicijnen die het serotoninegehalte verhogen) kan het serotoninesyndroom ontstaan. Dit is een potentieel ernstige reactie. Kenmerken variëren van mild (trillen, diarree) tot ernstig (spierstijfheid, hoge koorts, epileptische aanvallen). Het treedt vooral op bij gelijktijdig gebruik van bepaalde antidepressiva en migrainemedicijnen.

De darm als serotonine-producent

Dat de darmen zo’n grote rol spelen bij de serotonineproductie maakt de verbinding tussen darmgezondheid en welbevinden extra interessant. Onderzoek wijst erop dat korteketenvetzuren, geproduceerd door darmbacteriën, invloed hebben op de serotoninetransporter en daarmee op de beschikbaarheid van serotonine in de darm. De wisselwerking tussen darmmicrobioom en serotoninehuishouding is een actief onderzoeksgebied.