Onlangs heeft de Action kettlebells (trainingsgewichten) teruggeroepen nadat er een verhoogde hoeveelheid radioactiviteit in was vastgesteld. De prijzen bij deze winkel lijken te mooi om waar te zijn, wat ze vaak ook zijn. De werkelijke kosten betalen we namelijk met onze gezondheid. In dit artikel onderzoeken we welke gevaren er schuilgaan achter de onweerstaanbare aanbiedingen van koopjeswinkels zoals de Action, maar ook online webwinkels zoals AliExpress of Temu. Daarnaast geven we je tips om de risico’s tot het minimum te beperken.
De radioactieve kettlebells zijn in juli en augustus verkocht. De straling komt door het zand in de kettlebells, waarin van nature radioactieve stoffen kunnen zitten. Het bijzondere was dat niet alle kettlebells even radioactief waren, de hoeveelheid verschilde per exemplaar. Duidelijk is wel dat bij sommige de wettelijke grens werd overschreden.
Met 418 filialen in Nederland en rond de 3000 in Europa is de Action uitermate succesvol (1, 2). Ook webwinkels zoals AliExpress, Amazon, Wish en Temu zijn ongekend populair (3, 4). Deze online winkels sturen dagelijks 160.000 pakketjes naar Nederland (5). Het zijn eigenlijk gigantische online marktplaatsen waar onbekende verkopers, meestal uit China, rechtstreeks aan westerse consumenten verkopen. Ze fungeren als een soort digitaal doorgeefluik zonder echte controle op wat er wordt aangeboden. Deze verkopers focussen zich alleen maar op volume en snelle verkoop en geven niet om het milieu, de veiligheid of onze gezondheid. Hun apps verzamelen bovendien veel meer informatie van je telefoon dan strikt noodzakelijk is, dus je betaalt voor een gedeelte met je privacy (6). Er zijn ook aanwijzingen dat onder meer Temu verboden ‘dark patterns’ gebruikt. Dat zijn misleidende trucs zoals nep-schaarste (“nog maar x over”), countdowns die urgentie creëren, duurdere alternatieven zodra je klikt op iets en prijzen die hoger worden naarmate je vaker dezelfde productpagina bekijkt (7, 8, 9).
Welke stoffen vormen een risico?
Uit onderzoek van de Consumentenbond en Europese consumentenorganisaties blijkt dat producten van (Chinese) webwinkels regelmatig gevaarlijke chemische stoffen bevatten. Controles gaan via steekproeven en die zijn er nauwelijks (10). De problemen concentreren zich in enkele belangrijke categorieën (11, 12, 13):
- Weekmakers (ftalaten): Deze stoffen maken plastic zacht en soepel, maar kunnen uit het product lekken. Ze verstoren het hormoonsysteem en kunnen de vruchtbaarheid aantasten en ontwikkelingsstoornissen veroorzaken bij kinderen. Action riep al meerdere keren speelgoed terug vanwege te hoge concentraties weekmakers, waaronder Scoubidou-sets en een My Little Pony-paardje (14, 15). Bij Temu werd speelgoed aangetroffen met wel 240 keer de toegestane hoeveelheid van deze stoffen (16).
- PFAS voedselverpakkingen: Deze ‘Forever chemicals’ breken nauwelijks af in het milieu en hopen zich op in ons lichaam. Ze kunnen het immuunsysteem aantasten, de lever beschadigen en mogelijk kanker veroorzaken. PFAS zijn sinds 2022 verboden in voedselverpakkingen en andere producten die met voedsel in aanraking komen, maar worden nog steeds aangetroffen in producten van Temu zoals wegwerpservies en bakpapier (17, 18).
- Zware metalen in sieraden: Lood en cadmium zijn giftige metalen die vooral in goedkope sieraden worden gevonden. Lood tast het zenuwstelsel aan en kan bij kinderen leiden tot leerproblemen. Cadmium beschadigt de nieren. Beide metalen zijn kankerverwekkend. In sieraden afkomstig van buitenlandse webshops zijn extreem hoge gehaltes van deze stoffen aangetroffen (19).
- Primaire aromatische amines in keukengerei: Deze potentieel kankerverwekkende stoffen kunnen vrijkomen uit zwart nylon keukengerei wanneer het wordt verhit. Action riep vorig jaar nog een keukengerei-set terug vanwege een te hoge concentratie van deze stoffen (20).
Fysieke gevaren net zo riskant
Naast chemische risico’s brengen goedkope producten ook directe fysieke gevaren met zich mee. Elektrische apparaten zoals opladers en powerbanks kunnen door slechte materialen en ontwerp oververhit raken en brand veroorzaken (21, 22). Onderzoek toonde aan dat goedkope elektrische kachels van Temu levensgevaarlijk waren door blootliggende stroomgeleidende delen, illegale stekkers en zelfs nep-zekeringen (23). Bij speelgoed gaat het vaak om verstikkingsgevaar door kleine onderdelen die loslaten, of producten die eruitzien als snoepjes en helemaal in de mond van een klein kind passen. Ook werden fietshelmen van vele online webwinkels zoals eBay en Temu getest die bij een valpartij onvoldoende bescherming boden, terwijl de drager zich veilig waande (24). Een onderzoek liet zien dat 95% van het speelgoed op de website Temu onveilig is voor kinderen (25).
Het probleem van valse keurmerken
Een belangrijk punt is de betrouwbaarheid van keurmerken. Het echte CE-keurmerk (Conformité Européenne) betekent dat een product voldoet aan Europese veiligheidseisen. De letters staan relatief ver uit elkaar en hebben vaste verhoudingen. Er bestaat ook een misleidend ‘China Export’-logo dat er sterk op lijkt, maar waarbij de letters C en E dichter bij elkaar staan (26):
Dit logo is geen officieel keurmerk en zegt niets over veiligheid. Chinese fabrikanten gebruiken dit soms bewust om verwarring te stichten. Overigens biedt zelfs een echt uitziende CE-markering geen garantie, omdat het een zelfverklaring van de fabrikant is die bij goedkope producten vaak niet klopt.
Waarom glippen gevaarlijke producten door de controle?
De NVWA kan onmogelijk de enorme stroom aan kleine pakketjes uit China allemaal controleren. Bij aankopen buiten de EU wordt de consument bovendien juridisch gezien de importeur, wat betekent dat je zelf verantwoordelijk bent voor de productveiligheid, een onmogelijke taak. Platforms zoals Temu en AliExpress wijzen verantwoordelijkheid van de hand en stellen zich op als neutrale tussenpersonen. Ondertussen wijst onderzoek uit dat 85 – 95% van de geïnspecteerde artikelen niet voldoet aan de Europese productwetgeving (27).
Zo bescherm je jezelf
Koop bij prijsvechters alleen producten van betrouwbare merken met een goede reputatie. Koop bij buitenlandse webwinkels geen risicoproducten die in contact komen met voedsel, huid of kinderen. Als je toch wel speelgoed koopt, let er dan op dat er een leeftijdsaanduiding is en dat de CE-markering echt is. Controleer het product fysiek altijd grondig voordat je het aan kinderen geeft. Gebruik ook je neus: een sterke chemische geur kan wijzen op schadelijke stoffen en dan kun je het product beter niet gebruiken. Wees bij elektronische apparaten erg op je hoede en vermijd ze liever: een USB-lader voor een paar euro is bijna zeker onveilig. Kijk daarom altijd naar technische gegevens, naar keurmerken zoals CE, RoHS of USB-IF, en bij voorkeur naar onafhankelijke testresultaten. Controleer of het product goede documentatie heeft, zoals een gebruikershandleiding waarin veiligheidswaarschuwingen staan.
Nieuwe beschermende wet
Officieel geldt er sinds december 2024 een nieuwe EU-verordening voor algemene productveiligheid (28, 29). Dat betekent dat alle producten op de markt, ook via webshops, moeten voldoen aan veiligheidsnormen. Platforms moeten gevaarlijke producten verwijderen en verkopers kunnen aansprakelijk worden gehouden. Producten van buiten de EU moeten aan dezelfde eisen voldoen als producten van binnen de EU. Deze wet is een goede eerste stap, alleen ontbreekt het nog vaak aan voldoende handhaving en controle om te zorgen dat alle regels ook echt worden nageleefd. Daarom is het belangrijk dat we zelf alert blijven en kritisch kijken naar wat we kopen.
Slotwoord
Hoe verleidelijk de lage prijzen ook zijn, vaak is er een verborgen kostenpost: onze gezondheid, het milieu en de veiligheid. Toch snap ik de populariteit van deze platforms wel. Door het wegvallen van de tussenhandel zijn de prijzen zeer aantrekkelijk. Ook het enorme assortiment kan handig zijn als je specifieke onderdelen zoekt die hier lastig te vinden zijn. Het gaat er vooral om dat je bewust kiest en de risico’s kent. Voor bepaalde producten zoals decoratieve items of eenvoudige gadgets waar geen veiligheidsrisico’s aan kleven, kun je soms wel degelijk een goede deal maken. Weet dat er veel kaf onder het koren is bij deze platforms. Ook imitatie is soms niet meteen te zien, maar kan wel een serieus risico vormen. Koop daarom alleen bij betrouwbare aanbieders die hun zaken op orde hebben. Goedkoop is wat mij betreft absoluut duurkoop!
