Het Voedingscentrum heeft na 10 jaar de Schijf van Vijf vernieuwd. De bekende afbeelding met de vijf vakken is onveranderd gebleven, maar binnen de vakken zijn wel verschuivingen. Sommige veranderingen zijn positief, andere roepen vragen op. In dit artikel neem ik het nieuwe advies uitgebreid met je door en deel ik mijn eigen kijk erop.
De Schijf van Vijf bestaat al sinds 1953 en heeft als doel om de gemiddelde Nederlander zonder kennis over voeding te laten zien wat een gezond voedingspatroon is. Het Voedingscentrum vertaalt de wetenschappelijke richtlijnen van de Gezondheidsraad naar praktische adviezen. Toch gaat het Voedingscentrum in deze nieuwe versie op sommige punten verder dan de Gezondheidsraad adviseert.
Wat is er veranderd?
De grootste verschuivingen zitten in het zogenoemde roze vak, het vak met de eiwitbronnen. De richtlijn voor de hoeveelheid vlees is flink omlaaggegaan, van maximaal 500 gram per week naar 300 gram. Daarvan mag nog maar 100 gram rood vlees zijn, zoals rund of varken. De overige 200 gram is dan voor wit vlees zoals kip. Het advies van één portie vis staat hier los van en is ongewijzigd gebleven. Opvallend is dat de Gezondheidsraad zelf maximaal 200 gram rood vlees per week adviseert, maar het Voedingscentrum halveert dat dus naar 100 gram. De gemiddelde Nederlander eet op dit moment meer dan 600 gram vlees per week, dus het verschil met de realiteit is groot. Bewerkt vlees zoals worst, ham en bacon gaat van een dagkeuze naar een weekkeuze. Dat betekent dat een boterham met leverworst nog maar maximaal één keer per week op het menu zou mogen staan. Het advies is om nu vooral peulvruchten te eten. De geadviseerde hoeveelheid gaat van 120 – 180 gram naar 250 gram per week. Voor sommige groepen gaat het nog veel verder, want vrouwen die weinig brood eten wordt aangeraden om maar liefst 525 gram peulvruchten per week te eten en voor mannelijke veganisten kan het oplopen tot 795 gram. Ook kaas wordt aan banden gelegd, van maximaal 40 naar 20 gram per dag, wat neerkomt op een halvering en in de praktijk twee dunne plakjes van de kaasschaaf betekent. Verder is het advies om zuivel vaker te vervangen door plantaardige alternatieven.
Wat is er goed aan?
Er zitten zeker positieve kanten aan de nieuwe Schijf. Zo wordt voor het eerst voedselveiligheid structureel meegenomen. Het Voedingscentrum heeft gekeken naar de blootstelling aan schadelijke stoffen zoals PFAS en houdt daar nu rekening mee in de adviezen. Dat is een goede zaak, want deze stoffen zijn wijdverspreid in het milieu (en daarmee in onze voedselketen) en over de schadelijke werking ervan wordt steeds meer bekend. Daarnaast is de aanpak nu breder. Het Voedingscentrum kijkt niet alleen naar gezondheid, maar ook naar milieu en duurzaamheid. Je kunt daar van alles van vinden, maar het feit dat ze die drie pijlers samen bekijken maakt het advies in elk geval vollediger. Dat meer peulvruchten en minder rood vlees een positieve invloed hebben op zowel gezondheid als milieu, is wetenschappelijk goed onderbouwd.
Veel negativiteit op sociale media
Op sociale media en in de publieke discussie is de kritiek niet mals (1). Veel mensen vinden dat het Voedingscentrum doorschiet en dat ze de weg zijn kwijtgeraakt. Als je op sociale media de hashtag #schijfvanvijf volgt, zie je dat er bijzonder weinig positieve geluiden zijn. Er wordt letterlijk gehakt gemaakt van de nieuwe richtlijnen. Sommigen noemen het “de klimaatschijf” en vinden dat gezondheid ondergeschikt is gemaakt aan duurzaamheid. Anderen spreken van betutteling en vrezen dat dit de opmaat is naar een vleestaks. Er klinkt ook wantrouwen richting het Voedingscentrum als instituut, waarbij mensen de onafhankelijkheid in twijfel trekken en verwijzen naar historische banden met de voedingsindustrie. En dan is er de meer inhoudelijke kritiek dat de Schijf nog steeds te veel leunt op koolhydraten, te voorzichtig is met vetten en te negatief over dierlijke producten. Ik ben het met een deel van die kritiek eens, maar mij bekruipt ook het gevoel dat het Voedingscentrum het bij sommige mensen nooit goed kan doen. Er is een groep die zich simpelweg niet wil laten vertellen wat ze al dan niet ‘moeten’ eten. De richtlijnen leiden bij deze groep tot weerstand, waardoor er geen eerlijke blik is op de adviezen. De positieve punten raken dan per definitie ondergesneeuwd. De Schijf van Vijf is geen dieet, maar een richtlijn. Voeding is maatwerk en je kunt nooit één voedingspatroon maken dat voor iedereen past.
Mijn visie
Ik denk dat als het merendeel van de Nederlanders op de Schijf van Vijf zou overstappen, hun voedingspatroon er waarschijnlijk op vooruit zal gaan, al is het alleen maar omdat zo’n 80 procent van de Nederlanders de norm voor groente en fruit niet eens haalt (2). Toch zie ik genoeg verbeterpunten:
- Plantaardige eiwitten geen volwaardige vervanger: Eiwitten uit vlees hebben van nature een andere samenstelling en bevatten alle essentiële aminozuren in verhoudingen die het lichaam makkelijk benut. Ook zitten er mineralen in, in een vorm die beter wordt opgenomen. Plantaardige eiwitbronnen zoals peulvruchten kun je daarom niet direct gelijkstellen aan dierlijke eiwitten. Daarnaast bevat plantaardig voedsel geen vitamine B12. Die haal je alleen uit dierlijke producten, of je moet ze verkrijgen via supplementen. Ook is het lastig om voldoende langeketen omega 3-vetzuren, ijzer, zink, jodium en vitamine D uit plantaardige voeding te halen (3, 4). Je kunt aanvoeren dat sommige vleesvervangers hiermee verrijkt zijn, maar veel van deze producten vallen onder sterk bewerkte voeding en bevatten toevoegingen die beslist niet thuishoren in een gezond voedingspatroon.
- Rood vlees en nitrietzout: Is rood vlees op zichzelf ongezond of ligt het probleem bij het nitrietzout dat aan veel bewerkt vlees wordt toegevoegd? Nitrietzout, ook wel natriumnitriet, wordt gebruikt om verkleuring tegen te gaan en bacteriegroei te remmen. Veel studies brengen deze stof in verband met een sterk verhoogd risico op kanker (5, 6, 7). Toch maakt de Schijf van Vijf geen duidelijk onderscheid tussen onbewerkt rood vlees en vlees dat vol zit met toevoegingen, waaronder nitrietzout.
- Bestrijdingsmiddelen en biologisch: Een ander punt dat volledig ontbreekt in de nieuwe Schijf van Vijf is aandacht voor bestrijdingsmiddelen en de voordelen van biologische of biologisch-dynamische landbouw. Er wordt met geen woord over gerept, terwijl het wel degelijk uitmaakt of je groente en fruit eet die bespoten zijn of niet. Biologische landbouw is niet alleen beter voor je eigen gezondheid, maar ook voor de bodem, de biodiversiteit en de planeet. Het is opvallend dat het Voedingscentrum duurzaamheid als speerpunt heeft, maar vervolgens de meest voor de hand liggende duurzame keuze niet benoemt. In plaats daarvan wordt er vooral gehamerd op peulvruchten als vervanger van vlees, alsof dat de enige knop is waar je aan kunt draaien.
- Het probleem met peulvruchten: En dan is er nog een heel praktisch punt dat ik zorgelijk vind. Peulvruchten staan erom bekend dat ze vol zitten met FODMAP’s, koolhydraten die in de darmen fermenteren en bij veel mensen klachten veroorzaken zoals een opgeblazen gevoel, buikpijn en darmkrampen. Er is een flinke groep mensen die peulvruchten helemaal niet goed verdraagt. Als je dan ook nog minder vlees moet eten, sta je al snel met lege handen. Wat eet je als je nauwelijks vlees mag eten en peulvruchten niet goed kan verteren? Dat is een vraag waar de Schijf van Vijf geen goed antwoord op geeft. Ik vind het op zich prima dat we als land meer peulvruchten gaan eten (linzen, kikkererwten en bonen zijn zeer voedzaam en vezelrijk), maar de hoeveelheden die nu geadviseerd worden, zijn niet voor iedereen haalbaar.
- Waar is de gefermenteerde voeding: Wat ik ook mis in de nieuwe Schijf van Vijf is aandacht voor gefermenteerde groenten. De laatste jaren wordt steeds duidelijker hoe belangrijk het microbioom is voor een goede basisgezondheid. Een gezond microbioom kan ontstekingen in het lichaam remmen en heeft invloed op het hele organisme, van het brein tot het immuunsysteem (8, 9, 10). Het zorgt voor een sterkere darmwand, een betere slijmlaag en minder toxische stoffen in de bloedbaan. Gefermenteerde groenten (zoals zuurkool en kimchi) zijn als bijgerecht bij uitstek geschikt om het microbioom te voeden. Toch staan veel van deze producten niet in de Schijf van Vijf, omdat ze te veel zout zouden bevatten. Dat vind ik jammer en ook een beetje inconsequent. Brood staat namelijk prominent op nummer één in de Schijf, terwijl daar ook nog best wat zout in zit. Dat mag dan weer wel, onder andere omdat bakkerszout jodium bevat. Maar als je gefermenteerde voeding maakt met zeezout waar jodium aan is toegevoegd, zou je datzelfde argument kunnen gebruiken. Ik had liever gezien dat het Voedingscentrum mensen aanmoedigt om zelf te gaan fermenteren en daarnaast andere bronnen van jodium benoemt, in plaats van gefermenteerde voeding weg te zetten als te zout.
- Loopt achter de feiten aan: Een ander punt dat mij al langer dwars zit, is dat een vernieuwde Schijf van Vijf al gauw achterloopt op de wetenschap. Er verschijnen wereldwijd zo’n miljoen nieuwe gezondheidsonderzoeken per jaar. Maar voordat die kennis bij jou op het bord terechtkomt, moet er heel wat gebeuren. Eerst moeten de wijze mannen en vrouwen van de Gezondheidsraad zich erover buigen, vaak met terugwerkende kracht. Pas daarna gaat het Voedingscentrum aan de slag om die richtlijnen te vertalen naar een nieuw voedingspatroon. Daar zit vertraging op vertraging in. Het voordeel is dat ze zo kunnen schiften in wat wel en niet solide bewijs is, maar het nadeel is dat snel bijsturen op basis van nieuwe inzichten niet mogelijk is. Tien jaar tussen twee versies is gewoon te lang. De wetenschap staat in die tijd niet stil en de Schijf van Vijf loopt dus eigenlijk altijd achter de feiten aan.
De kloof tussen advies en werkelijkheid
De meeste Nederlanders eten niet volgens de Schijf van Vijf. Uit cijfers van het RIVM blijkt dat maximaal één op de drie Nederlanders de aanbevolen hoeveelheden haalt (11). De gemiddelde Nederlander eet op dit moment nog geen 50 gram peulvruchten per week, wat omgerekend ongeveer twee keer per maand is. Het was al lastig om volgens de vorige Schijf van Vijf te eten en het wordt nu nog moeilijker. Het Voedingscentrum erkent die kloof zelf ook en benadrukt dat het om een richting gaat, niet om een streng voorschrift. In de praktijk leeft de Schijf van Vijf dus vooral op papier. Gezondheidsfreaks gaan vaak veel verder dan de richtlijnen en eten meestal biologisch, volledig onbewerkt en veel groenten en fruit. De normale man haalt ondertussen gewoon een hamburger of hotdog uit de muur en trekt zich weinig aan van wat de Schijf van Vijf voorschrijft. Die twee werelden raken elkaar nauwelijks en de Schijf van Vijf hangt daar ergens tussenin.
De Unilever-connectie
Wat mij al jaren verbaast is dat de directrices van het Voedingscentrum steevast bij Unilever vandaan komen. Zo heeft de huidige directrice, Petra Verhoef, bijna twaalf jaar bij Unilever gewerkt (12). Haar voorganger Gerda Feunekes kwam ook al bij Unilever vandaan (13). En de directrice daarvoor, Yvonne van Sluys, had eveneens jarenlang bij Unilever gewerkt voordat zij elf jaar aan het roer stond van het Voedingscentrum (14). Drie directrices uit de koker van dezelfde levensmiddelengigant! Ik ben in 2016 eens op bezoek geweest bij het Voedingscentrum en heb toen een heel goed gesprek met ze gehad. Ik kreeg het idee dat er oprechte mensen werken die hun best doen, maar ik blijf mij afvragen waarom die directrices steeds uit de voedingsindustrie moeten komen. Ik heb dat toen al aangekaart. Het Voedingscentrum kampt al met een geloofwaardigheidsprobleem en dit patroon helpt daar niet bij. Dat het keer op keer weer een directrice van Unilever moet zijn, vind ik onbegrijpelijk.
Miljoenen euro’s, maar waar zijn de resultaten?
Het Voedingscentrum heeft altijd op zo’n 12 – 13 miljoen euro aan overheidssubsidie per jaar gedraaid (15). Vanaf dit jaar wordt daar ruim 3 miljoen op bezuinigd, waardoor 21 medewerkers hun baan hebben verloren en extra activiteiten worden stopgezet (16, 17). Dat is natuurlijk jammer, maar het roept ook vragen op. Al die jaren en al die miljoenen hebben zeer beperkt effect gehad, want slechts een kleine minderheid van de Nederlanders eet voldoende groente en fruit. Het aanbod in supermarkten bestaat voor zo’n 70 procent uit geraffineerde voedingsmiddelen en aan de helft van de producten wordt suiker toegevoegd (18, 19, 20, 21). Waar gaat het dan mis? Het Voedingscentrum zou zich in mijn ogen veel meer moeten inzetten voor een gezonder assortiment in de supermarkt in plaats van vrijblijvende adviezen waar bijna niemand iets mee doet. Ze zouden via druk op de politiek verandering moeten afdwingen, in plaats van andersom. Dat we in Nederland een organisatie als Foodwatch nodig hebben om op te komen voor de gezondheidswaarde van ons voedsel, terwijl het Voedingscentrum daar geen oog voor heeft, is in mijn ogen eigenlijk te gek voor woorden.
Slotwoord
De afstand tussen de Schijf van Vijf en ons bord was al erg groot en is met deze aanpassing alleen maar groter geworden. Het Voedingscentrum, dat tien jaar de tijd heeft gehad om met deze aanpassing te komen, had wat mij betreft de adviezen wat verder mogen verfijnen. Al met al vind ik de nieuwe Schijf van Vijf twee stappen vooruit en weer één stap achteruit, per saldo een kleine verbetering dus. Tegelijkertijd zie ik genoeg ruimte voor verbetering: minder tarwe in de vorm van brood en pasta, meer aandacht voor gefermenteerde voeding, wat je kunt eten als je geen peulvruchten verdraagt en aandacht voor biologische producten. Hopelijk wordt dit meegenomen in de volgende versie, maar daar zullen we waarschijnlijk weer tien jaar op moeten wachten.
